Чакай кхьенай

     Лезгияр гьар жуьредин майваяр арадал гъиз алакьдай, чIехи алакьунар авай багъманчияр я. Абуру кутунвай ичерин, чуьхверрин, ципицIрин, машмашрин, пIинийрин, шурван пIинийрин, гугърийрин, хтун, тутун багълари инсан гьейранарда. Ихьтин багъларал аранрани дуьшуьш жеда, дагъларани.
     Дагълара багъ кутадайла абуру мел авуна чил къванерикай михьда. Икьван зегьмет чIугуна арадал гъайи багълариз яд гун патал гьакIни чIехи къаналар эгъуьнда. Тарар гьашаратрикай хуьн патал дарманарни абуру чпи гьасилда. Са гафуналди, и агьалийрихъ дегьзаманайрикай хабар гузвай багъманчивилин меденият ава.

Александр Беккер,
академик.
1873-йис.

      Лезгийри набататрикай вири дуьньядиз сейли тир са шумуд жуьредин рангар гьасилзавай. Абурун арада яру рангуни сад лагьай чка кьазвай. Ам ругъулрин пунарикай гьазурзавай. Ругъунар агакьзавачир. Абур чеб-чпиз экъечIзавай набататар тир. Франсадин Авиньон вилаятдин агьалияр ругъунар цана битмишардай набататдиз элкъуьрун патал гзаф алахъна. Ингье абурувай чпин ният кьилиз акъудиз хьанач. И кар Дербентдай тир лезги Гьуьсейн Келбалидилай алакьна. Ругъунрин цIийи сортар арадал гъайи адаз Франциядин Авиньон шегьерда гуьмбет эцигна.
 
«Советский Дагестан» журнал. №5, 1966.
Къадим албанрин сихилдай тир лезгияр, Византиядин тарихчийри кхьейвал, генани машгьур халкь я… Маса   агьалийри чпин адетар, пекер, гьакIни ацукьун-къарагъун лезгийривай ва фарсаривай къачунва.
 
Броневский С. 
Новейшие географические и исторические известия о Кавказе. М., 1823. С. 370, 442.
 
    Кьуьзуь лезгиди заз дагъдин набататрикай гьазурнавай са шумуд жуьредин дарманар къалурна. Абурун куьмекдалди вичи гзаф азаррин вилик пад кьазва лагьана. Ихьтин лукьманри гьакъикъатдани хуьруьнбуруз сагъламвал хуьз мукьувай куьмек гузва. Лезгийри чпин чилерал алай дармандин набабатрикай хъсандиз менфят къачузва. Гьавиляй ина зайиф ва начагъ инсанар кьериз-цIаруз гьалтда.
Г.С.Гмелин,
академик
1770-йис 
 
     Лезгандин (Лезгистандин) агьалийрин кIелунал гзаф рикI ала. За абурун са шумуд алимдихъ галаз суьгьбетна. Абуруз хайи чIал хьиз, араб чIални дериндай чизвай. Садбуру араб ктабар лезгидал элкъуьрзавай. Арабдалди кIел-кхьинар чирзавай са шумуд жегьилди къуръан хуралай кIелзавай. Лезгийрин арада ихьтин гьафизар мадни гьалтна зал.
Абу Гьамид ал-Гарнати,
XII виш йисан араб тарихчи.  
 
     Лезгийрин виридалайни хъсан къилихрикай сад кьуьзуьбурузни дишегьлийриз гьуьрмет авун я. Абуру чпин чIехибурал, агъсакъалрал меслят тагъа-на кар аквадач. ЧIехидан гаф амайбур патал къанун я. И карди абур генани гужлу ийизва.
     Лезги ксари чпин дишегьлийрив майишатдин залан кIвалахар ийиз тадач. Дишегьлийривай абурун анжах са тIалабун ава: герек тирла яракь кьуна женг чIугваз алакьун ва аялар сагъламдиз, викIегьдиз чIехи авун.
Масуд ибн Намдар,

 

XIII виш йисан араб тарихчи.
       Гатфар алукьай югъ лезгийри чIехи сувар хьиз къейд ийида. Им абурун виридалайни рикI алай сувар я. ЦIаяр авуна, цIайлаханар туькIуьрда, абурун къерехда лугьуз-хъуьрез кьуьлерда. Суварин суфрадал шумудни са жуьредин тIуьн-хъун жеда. Гъилик яру цIил кутIунна, са яру пек алукIун адет я. И чIавуз мехъерарни гзаф жеда. Тухузвай сусан кьилелай яру дуьгуьр вегьеда. Яру гудуяр кьуна, манийрал илигна, свас пурарал куьлуь яру халича алай балкIандал акьадарда. Сусани чамра чамарарда. Ахпа абуру жемятдин кьула йигин лезги макьамдал илигда. Им лезгийрин викIегьвиликай хабар гузвай кьуьл я. 
 
Абу Эмир Халиф ибн Гьаййат ал-Лайси ал-Усруфи,
IX виш йисан араб тарихчи
 
КIвале лезгияр умун къилихрин инсанар я. Абур мугьмандиз гьуьрмет ийидай, чIехи рикI авай, дуствилиз гзаф вафалубур я. Ахлакьдин жигьетдай михьи, кьуьзуьбурун гьурмет хуьдай, недай затIарал юкьван дережеда рикI алай, акьуллу, кIвализ душман атайтIани мугьмандиз гьуьрмет авунин къайдаяр эхирдал кьван хуьдай ксар я.
П.Бутков,
XIX виш йисан тарихчи. 
 
     Кьадарсуз хиперин суьруьяр хуьзвай, чIехи багълар кутазвай лезгияр Къафкъаздин гзаф халкьарилай девлетлу я. Лезги лежберри цайи никIер тIебиатдин патай зарар хкIун тавуртIа, гьамиша бегьерлу жеда. Зегьметдал гзаф рикI алай лезгияр гьа чпин кьилел даим жив алай Шалбуз дагъ, Базардуьзи, Шагь дагъ хьиз такабурлу, жуьрэтлу, неинки мугьмандиз, гьакIни вири маса халкьариз гьуьрмет ийиз алакьдай инсанар я.
 
Мор Дечи,
Венгриядин алим ва сиягьатчи
1902-йис.
 
      Заз кIеледа, дустагърин кьула хъуьтуьл рикI авай, чина вацран эквер куькIуьнзавай, вилера цIай­лапандин цIаяр къугъвазвай са жегьил лезгини акуна. Ам икьван гагьди заз акур хъсан инсанрин садахъ галазни гекъигиз тежер гзаф кьегьал гада тир. Заз акI жезва хьи, зун инлай кьулухъ дуьньяда ихьтин Аллагьдин бендедал садрани дуьшуьш жеч… Лезгийри чеб гьикьван четинвилера гьатайтIани, касвилиз хас вири къилихар эхирдалди хуьда.
 
Ф.Достоевский,
1849-йис.
 
Авайвал лагьайтIа, лезгияр викIегь, къуччагъ, кIвалахунал рикI алай, алакьунар ва хъсан тербия авай халкь я.
 
Фирудин бег Куьчерли,
1907-йис.
 
     Вичин адетар, ацукьун-къарагъун хуьзвай зегь­метчи лезги гьасятда рикIиз хуш жеда. Ада мугьмандиз лугьуз тежедай кьван гьуьрметар ийида. Мугьман лезги паталди виридалайни азиз инсан я. Гьавиляй лезгиди мугьмандиз вичин салан няметрикай пай, рамагдай балкIан гуда. Ада хванахвадихъ галаз кIевелай дуствал ийида ва и дуствални вичин азадвал хьиз гьамиша вине кьада.
 
И.И.Пантюхов,
1901-йисуз Тифлисда чап хьайи «Лезгины» ктабдай.
 
    Лезгидин кIвал музейдиз ухшар я: михьи, экуь. Тешпигь авачир халичаяр, абурун винелай куьрсарнавай хенжел, тур, тфенг, иер нехишар атIанвай къадим къапар акур гьар са кас пагь атIана амукьда. Авайвал лугьун хьи, и затIар арадал гъизвай абурун итимарни дишегьлияр чпихъ зурба алакьунар авай устIарар я.
 
Фритьоф Нансен,
Норвегиядин алим.
1925-йис.
    Лезгияр кьегьал, женгчи, вафалу, гайи гаф кьилиз акъуддай, илим ва алимар пара кIандай, мугьманперес, акунри чпин къене патан дуьньядив кьазвай, кьакьан буйдин, расу чIарарин, къилихрал гьалтайла умун, дерин фагьумар авай, къенят ийиз алакьдай, рикI михьи инсанар я. Абурун зегьметдал, кIелунал, тIебиатдин сирер чирунал гзаф рикI ала. Лезгийри чпин чIалаз ва адетриз икрамда, абур хуьн, гележег несилрал агакьарун патал вири жуьредин алахъунар ийида.
 
Владимир де Лиль-Адем, алим.
1875-йис.
    Лезгийри гьар гъилера чи аскерриз акI басрух гуз­вай хьи, на лугьуди, абурухъ и кьил а кьил авачир кьушун авай. Абур есирда кьун гзаф четин тир. ­Гагь-гагь чна хирер алаз есирда кьур ксари сагъдиз чи гъиле гьат тавун патал гьасятда чпи-чеб хенжелдив яна рекьизвай.
 
Генерал Фезедин рапортдай.
1838-йисан 5-июнь
ЦIИЙИ ТИЛИТ
№: 7(312)
август, 2017

Скачать PDF

РУБРИКИ

ПОЛЕЗНОЕ