Чи гафар "Самурдин мектеб"  |  3(308) 2017  |  САМУР
Дехьне
 
     Чи чIала и гафунин са шумуд вариант ава: техьне, техьнен, къетехьне ва мсб. Профессор Р.Гьайдарова кхьизвайвал, гафунин къадим вариант фиярин нугъатда ама: техи «фад». Дехьне гаф тех дибдин бинедал арадиз атанва. Гекъиг: техи «фад»; техиту «фадамаз»; техизилагь «фадлай»; техи-техи «фад-фад» (фиярин нугъат).
     Дехьне гафуникай урус чIалан «недавно, давеча» гафарин манада менфят къачузва. Адакай лезги чIала маса гафарни арадал атанва: къетне, къетехьне, дехьненанди ва мсб.
 
Мулах
 
     И гафунихъ кьве мана ава: а) куьнуьдин рекьер; б) цIурур тавур мум. Профессор Р.Гьайдарова кхьизвайвал, гафунин дувулдихъ чIиж лугьудай манани авайди тир. А манада и дувул мулдин гафуна ава: мулдин цуьк, яни чIижрен цуьк.
     Цуьквериз ихьтин тIварар гун лезги чIала адетдин кар я: шутIра цуьк, варвард цуьк, атра цуьк, махпурд цуьк, алгъанд цуьк ва мсб. Гьа инал лугьун хьи, варвар гафунин асул манани чIиж я. Бязи нугъатра (КIири) варвар чубарук хьтин, гатуз цавун аршда къугъвадай ничхирдиз лугьузва. А ничхир лезгийри чIижерин душман яз гьисабзава. Варв агъул чIала «чIиж» лугьудай манада гилани авазва.
 
ПIупIни-шубуб
 
     Лезги чIалан фразеологияда гзаф дуьшуьш жезвай и ибарадикай СтIал Сулейманани сересдаказ менфят къачунва. Дуьм-дуьз сад хьтин манаяр авай кьве чIалан гафарикай туькIуьр хьанва: пIупI (лезги чIала), шубуб (табасаран чIала).
     Эвелдай и ибарадин мана «са чIални чир тахьун» тир. Гуьгъуьнлай адак «гьакIан крарни чир тахьун, авамвал» хьтин манаяр акатна.
 
Сусбур
 
     Бязи лезги нугъатра дуьшуьш хъжезмай и гаф са-садбур ибарадин сесер дегиш хьанвай вариант туш, ам сад гафуникай ваъ, вичин хсуси маса дибдикай туькIуьр хьанвай гаф я. Садан чкадал сус лезги чIалан яркIи нугъатда гьалтзава: сусбуру «са-садбуру». Аквазвайвал, ам гилан аямда сесер дегиш хьунин нетижа туш, чи чIалан къерехдин нугъатда хвенвай тарихдин факт я.
 
ЦIангур
 
     Им недай хъчарин са жуьре я. ЧIалан алимрин фикирдалди гафунин дибар нацIни къур я. Талукьвилин падежда сад лагьай дибдикай на гьижа аватна (нацIан-цIан), кьвед лагьай дибда къ сес г-див дегиш хьана: нацIан гурдикай (нацIун) цIангур гаф арадал атана.
 
Квардал
 
     Дагъустандин Кьурагь районда хуьруьн тIвар тир и ойконим сифтедай ойконим тушир, «минара» мана авай квард гаф тир. Хуьруьн тIвар адакай ахпа, ана агьалияр яшамиш жез гатIунайла хьана. Ам «минара» мана авай гаф яз чи чIалан нугъатра амазма. Месэла, Ахцегьа «квард аквар хев» лугьудай топоним ава.