Чи гафар "Самурдин мектеб"  |  4(330) 2019  |  
ЦIвелин
 
     Им тарцин тIвар я. Дегь чIавара чи бубайри тарариз абурун жуьреба-жуьре лишанриз, кье­тIенвилериз килигна тIвар гудай. Месела, адал жедай майвайриз, кIарасдин кIеви-хъуьтуьлвилиз, рангуниз ва мсб. килигна.
     ЦIвелин тIварни тарцин вичин кIалубдиз, хилеринни тандин акунриз килигна ганва. ЦIвелин тарцин хилер дишегьлидин яргъи цIвелер хьиз куьрс жеда, гьавиляй адаз цIвелин тар лугьузва.
     Ихьтин, чпин этимонар халкьдин рикIелай алатнавай тарарин тIварар мадни ава. Месела: макьун, гъулцин ва мсб.
     Профессор Р.Гьайдарован фикир­дал­ди макьун гафунин делил кIа­­­рас­­­­дин кIевивал я: магъ//макь «ракь» лагьай чIал я.
     Гигин келимани макьун гаф хьиз адакай ийизвай затIунихъ, арабадин гиг гафунихъ галаз алакъалу я. Гигин кIарас виридалайни тIимил кIуьредай дурумлу кIарас тирвиляй арабадин гигер гьадакай ийидай.
 
Хак
 
     Хак шей акалун ва я мал кутIунун паталди цлаз ядай даях я. И гафунин ери-бине ам ийизвай материалдихъ,  кIарасдихъ галаз алакъалу я. Бязи лезги чIалара хак «кIарас» ва я «тар» лагьай гаф я. Рутул чIала кIарасдиз, тарциз хук лугьуда. Лезги чIалан бязи мисалрани хак гафуникай менфят къачузва: «Ам хак хьиз акъвазнава», «цIийи  кул хукунал жеда». БалкIандиз ядай цIилинихъ чилиз ягъун патал кIвенкI авунвай кIарас жеда, гьадазни хак лугьуда: Алад, са векь алай чкадал балкIандиз хак ягъ; Ам хак акъатай лам хьиз ава.
 
КIир ва КIур
 
     Чи чIалан алим Р.Гьайдарован фикирдалди, и гафар са дувулдин ва манадин мукьвавал авай гафар я.
     Лезги чIала кIир кIарасдикай авунвай, палчух авайла, акьахна экъведай затIуниз лугьуда. Табасаран чIала кIвачиз кIур лугьуда. Бязи чIавуз лезги чIалани адакай икI менфят къачуда. Месела: далудиз кIур гана, балкIанди кIурув яна. Муькуь патахъай, кIир гафуникайни лезги чIала «кIвач» лугьудай манада менфят къачун мумкин я. Месела: Шегьердиз физ кIанз кIиринал хьанва, яни фадлай кIвачин хьанва. Ихьтин са дувулдикай хьанвай гафарин мукар кьилди лезги чIала гзаф ава. Месела: тIуьн, тIун; тIан, тIа (аялрин гафар), тIур, тIуб, тIач ва мсб.