Чи ибараяр "Самурдин мектеб"  |  8(334) 2019  |  
   КЪАДАКЬ - РАКЬ ХЬУН
   И ибара къати къаяр хьана, чилер кIевиз тIакьана, къван-къванце акIуниз лугьуда. Чи бязи алимрин фикирдалди, ибарадин сад лагьай пай «къадакь» ваъ, «кьада къван» тир. А гаф «ракь» гафунин эхирда авай [кь] сесинин тaъсирдик кваз дегиш хьана.
   КЪУЬРЕН КАРЧ
   «Лап тIимил, кьериз дуьшуьш жедай затI» хьтин маса гузвай и ибара пайда хьунин себеб ава. Яргъалай крчар алайди хьиз аквадай, гьакъикъатда вичел крчар алачир къуьрерин жинс ава. Аквадай гьаларай, и ибарани гьахьтин къуьрер акуна туькIуьрнавайди я.
   ЦIАЙ ХЪУВУН
   И ибарада кIвале (къула) цIай хьунин гел ава, гьавиляй «пакамахъ къарагъна цIай ая ваъ, цIай хъия» лугьуда. Ибара чIала адетрин, дуланажагъдин гелер хьунин хъсан мисал я.
   НИРЕН ВАЦI
   Дербентдин мукьувай авахьзавай и вацIал маса тIварни ала: Рубас. «Нирен» лугьудай тIварцIин дибда табасаран чIалан «вацI» мана гузвай «нир» гаф ава.
   ШАГЬ ДАГЪ
   Чи чIалан алим, филологиядин илимрин доктор, профессор Ражидин Гьайдарова и ибарадиз ихьтин баян ганва: “ЧIехи дагълариз дегьзаманра гьайванрин, иллаки чIехи вагьши гьайванрин тIварар гуз хьана. Месела, Китин дагъ, Шалбуз дагъ, Эльбрус гьахьтин тIварарикай я. Чи фикирдалди, Шагь дагъни гьахьтин тIвар тир, анжах адан сифте компонент «шагь» ваъ, «шагъ» тир. «Шагъ» лап вагьши чIехи гьайванриз (барс, леопард, пеленг) лугьудай гаф тир. (Килиг: С.М.Хайдаков. Дагъустандин чIаларин гекъигунин ва къарши эцигунин словарь. Москва, 1973. с. 10). И баяндихъ тарихдин жигьетдай тайин тир метлеб ава: чIехи, вичел гьамиша жив алай дагъ Къафкъаздин дагъвийри Ирандин шагь къведалди тIвар эциг тавуна тунвачир, адаз чпин адет тирвал къуватлу ва викIегь гьайвандин тIвар ганвай.
   Ихьтин чкайрин, иллаки дагъларин тIварар абурун кьакьанвилихъ, гьайбатдихъ галаз алакъалу тир». (Р.И.Гьайдаров. Гафарикай къейдер. Магьачкъала, 2003, ч. 93).
   Вучиз ятIани алимди лезги чIалан куьгьне къатара, халкьдин меце исятдани амай «шагь» гафуникай баянар ганвач. Дегьзаманра лезгийри асландиз «шагъ» лугьудай. С.М.Хайдаковани и гафуниз умуми баян гана вири къафкъазвийрин гаф хьиз къалурнава.