Фольклордикай чирвилер тахьайла... "Самурдин мектеб"  |  11(246) 2011  |  Гуьлхар Гуьлиева

Гьар са халкьдин фольклор адан тарихдикай, медениятдикай, ацукьун-къарагъуникай, адетрикай, чIалакай хабар гузвай къиметлу хазина я. Гьам къадим девиррин ва юкьван виш йисарин, гьамни гилан авторри хиве кьазвайвал, лезгияр Къафкъаздин чпихъ гзаф девлетлу фольклор авай халкьарикай я. Чи фольклордин чешнеяр гьеле XVIII-XIX виш йисара Урусатда, Германияда ва Англияда чапдай акъатай са бязи ктабра гьатна. Лезги халкьдин мецин эсерар, кьилди яз, 1881-йисалай 1915-йисал къведалди ара датIана акъатай “Къафкъаздин тайифаяр ва чкаяр къалурзавай кIватIалда” (СМОМПК), 1926-1929-йисара чапдай акъудай кьве кIватIалда ва гьакI П.К.Усларан 1896-йисуз басма авур “Куьредин чIал” тIвар алай ктабда къалурнава.
Советрин девирда халкьдин сивин яратмишунар кIватIунин кар мадни къизгъин хьана. Дяве къарагъай 1941-йисуз Агъалар Гьажиева лезги фольклордин сад лагьай кIватIал чапдай акъудна. И ктабдин къиметлу жигьет ам я хьи, халкьдивай кхьей эсерра нугъатдин кьетIенвилер хвенва. Дяведилай гуьгуьнин йисара халкьдин мецин эсерар гьатнавай шумудни са ктабар ва антологияр чапдай акъудна. Лезги фольклор кIватIунин ва халкьдив агакьарунин карда Абужафер Мамедова, Башир Султанова, Агъалар Гьажиева, Забит Ризванова, Айбике Гъаниевади чIугур зегьметар генани зурбади я.
Зи ният и месэлайрикай гегьеншдиз кхьин туш. Заз маса месэладикай лугьуз кIанзава. Эхиримжи вахтара лезги фольклордикай кхьизвай са бязи жегьил авторар халкьдин мецин эсерриз “цIийи” рангар ягъиз алахъзава. Иллаки Дагъустанда акъатзавай са бязи газетра ва журналра лезги фольклордин чешнеяр акатайвал гузва. Гьатта пис крарин, писвилер авунин персонаж тир Алпаб хийирлу крарихъ гелкъвезвай дишегьли хьиз къалурнава. Ихьтин крариз эсиллагь рехъ гана виже къведач. Фольклордин чешнеяр масакIа къелемдиз гун и кардик къалпвилер кутун я. Гьа инал заз Алпапахъ авсиятда са мах рикIел хкиз кIанзава. 1892-йисуз басма авур ХIII - СМОМПК-да абхазрин, осетинрин, татаррин, урусрин ва маса халкьарин мецин эсеррихъ галаз санал “Дагъустандин адетрай” кьил ганвай разделда Кьасумхуьрел Абужафер Мамедова кхьенвай “Яру дишегьлидин” гьакъиндай “Алпаб” лугьудай мах ава. И махунай аквазвайвал, алпаб вич иер, амма гзаф писди, чIуру крар ийидайди я. Ам кьилелай кIвачелди яру чIарари кьунва. Вични пуд йиса авай аял кьванди я. Ам гьидан гъиле гьатайтIани, я адан киф атIана, я тIуб атIана кIанда. И алпапан тIуб, я киф аял хазвай дишегьли авай кIвализ тухвана, а дишегьлидин хъуьцуьгандин кьилик кутуна кIанда. АкI тавуртIа, алпаб а аял хазвай дишегьлидин къенез фида, ахпа дишегьли рекьида. Аял хазвай кIвализ алпаб татун патал, адаз кичIерар гун патал кIвалин патарив тфенгар яна кIанда. Гьараяр эверарда. ТIвек авай кьван вири чкайрал къаравулар эцигда. Идалай гъейри аял хазвай дишегьлидин япар, мез кьаз ялда.
Садбуру Тавар гъуц иервилин гъуц хьиз къелемдиз гузва. Амма икI туш. Тавар цин гъуц я. Гьавиляй чи пешепайрикай сада лугьузва: “Чаз ятар гай, чан Тавар. Чан Тавар, канбардин цуьк, - Къуй бегьерар бул хьурай чахъ, Гьайванарни - лап хъсан куьк.”
Гьа икI, Эрен гъуц къуватдин гъуц я лагьана кхьизвайбурни ава. Эсиллагь икI туш. Эрен чи мифологияда инсандин пис-хъсандаз къимет гузвай гъуц я. Адахъ Эрен вахар лугьудай рушарни ава. Чи фольклордин материалрай аквазвайвал, лезги дишегьлийри Яран сувариз, къавуз кул гуз-гуз, икI лугьудай: “Цавун рекьер атIана, Эрен вахар атана. Хуьре-хуьре къекъвена, КIвале-кIвале къекъвена.”
Са бязи авторри “Эрен вахар” Эренан вахар хьиз къелемдиз гузва. Гьа ихьтин татугайвилериз рехъ тагун патал, фольклордикай кхьизвай гьар са касди кIвенкIве ам хъсандиз чирна кIанзава. Фольклордикай герек тир чирвилер тахьайла, чи сивин яратмишунрик рехне кутазвай гьа ихьтин гьалар арадал къвезва. И гьаларин вилик пад исятдамаз кьуна кIанзава.