Шарвилидикай риваятар "Самурдин мектеб"  |  5(252) 2012  |  "Cамур"

Шарвилидин лигимвал

Пуд йиса авай Шарвили гьар са рекьелди, иллаки гужлу бедендалди таяр-туьшерилай тафаватлу тир. Куьчеда ам вичелай 5-6 йис чIехи гадайрихъ галаз къугъвадай. Ара-бир аялрин арада жери адетрин къалмакъалра вичиз вичин къуватдикай гьеле хабар авачир Шарвилидивай, гъил, кIвач галукьна, аялриз хатаяр хкIадай, гьатта хатадай абур рекьизвай дуьшуьшарни жезвай. А чIавуз, кьисас вахчуз кIанз, Шарвилидив адан диде-бубадив хуьруьнвияр кикIидай. «Къемаз чаз хатабала гуз хьайила, пака чIехи хьайила, ам халкьдиз лап къанлу я хьи!» - лугьуз, са тайифадинбуру Шарвилидин диде-бубадвай ам рекьин тIалабзавай, тахьайтIа ам чпи рекьидай лугьуз кичIерарзавай. ИкI, аял кIвалени, куьчедани туьгьметрик акатнавай. «Я дах, чпи заз вуч хьайитIани лугьузва, зи тIуб хкIурла, ярх жезва», - жаваб гудай Шарвилиди. Иви ргазвай аламатдин аял датIана кIвале хуьз хьунни мумкин тушир: сугъул хьайила, ам дакIар кьилеллаз акъатдай. Гьалар югъ-къандавай къизгъин жердавай диде-бубадин ийир-тийирни квахьзавай.
Чара тахьана, эхирни абуру чпин хва халкь патал къурбанд ийидайвал жеда. Гунагьсуз Шарвилидин гъил кьуна, вилерал накъвар алаз, рекье гьатда диде Гъедварз Алпан дагъдин (Шалбуз дагъ) вирел. Диде баладивай гьамишалух къакъатдалди вилик вичин гунагьрилай гъил къачун патал шехьиз минетда гъуцариз. Ахпа, гададин эрчIи кIвачин дабандилай кьуна, батмишариз кIанз, ам къайи цик кутада. Амма дидедин рикIикай хабар хьана жеди гъуцариз: пак вирин къайи ккIал хьтин яд эгечIна ргаз. КичIе хьайи дидеди аял тадиз цяй ахкъудда. Аквада хьи, аялдин чинин рангар дегиш хьанва, вири беденни лигим. Чан-рикI авуна, гьа атайвал элкъвена хъфида абур хуьруьз.
Шарвили чпин чандилай алат тавуна акур парабурухъ хъел акатда. Адал гьавалат хьайибуруз аквада хьи, гьулдан хьиз кIеви адан бедендик я тур, я маса яркь акатзавач. Гьа чIавалай инсанар Шарвилидик хъел кутан тийиз, адакай яргъа жез алахъна. Мад садазни авачир хьтин къуват, гьунар гьиссиз эгечIай Шарвилиди вичини мад гьич хуьруьн аялриз кя тахъйиз, ина абуруз диреквализ хьана. «Гъуцари хгай хва я!» лугьуз, дидеди ва адахъ галаз вири тIуривийрини Шарвилидал шадвал ва дамах авуна.

 

Гияр шегьер душманрикай хуьн

Яргъал сефердай Шарвили ТIуридиз хтайла, къуьншидаллай Гияр вилаятдин хандилай рикI къарсурдай хабар агакьда.
- Чан Шарвили, вакай са чара кIанз ракъурнава зун кьуьзуьбуру. Сан-гьсаб авачир кьван душманди вегьенва Гияр шегьердал, кичIе-вилик акатнава вири эл, - нефес нефесдихъ текъвез, лугьуда гьекье-да-кфадавай юргъа балкIандаллаз атана акъатнавай чархачиди. Къведа лагь зун абурун  дуван акваз, - секинарна, рекье хутада ам пагьливанди.
Са чанах шурвани гьерен рганвай са пад як, рикI кьадай хъсан маса тIуьн-хъун, яцран хамуникай илигнавай цIийи шаламарни, хьел-турунивай къачуз тежер литининни тумаждин алух гуналди гьазурда тIуривийри Шарвили нубатдин женгиниз. Касбубади ам хийир-дуьадалди рекье твада.
Шарвилиди вич яргъалди гуьзетиз тунач. Ихтибарлу къытышрин атлу дестедин кьилеваз, ам яхдиз рекье гьатна. Яракьар - залан турни къалхан, чIаба вичин шивдин далудал кутIунда.
Дагъдин гирведилай элячIайла, аквада хьи, дагъдин цен кьуна, чIулав цеквер хьиз къвезва чапхунчийрин чIехи кьушун. Дередин а пата Шарвилидал вил алаз акъвазнавай гиярвиярни чпин чил-ватан хуьнин къастунал кIеви я.
 «Кьве патахъайни жемят къирмиш тахьун патал къуй чи пагьливанри чпи-чпин арада женг чIугурай. Куь пагьливан гъалиб хьайитIа, чна магълубвал кьабулда. Сини-даллаз Гияр шегьердин куьлег гъида, илифарда куь аскерар. Эгер чи пагьливан гъалиб хьайитIа, есирвиле кьунвайбур азадна, элкъвена гьа атайвал эхкъечIда куьн чи сергьятрай», - шартI эцигда душмандин вилик Гияр шегьердин ханди. Рази жеда душмандин кьушунрин кьил.
Шарвилидин буйдилайни кьа-кьан, яцIу якIарин буц хьтинди майдандиз экъечIда. Хьел хьиз къвезвай жида хкьуна, чиле акIурда Шарвилиди ва секиндиз къакъара хутада вичин гапурни. Душман атана агатнамазди, Шарвилиди гъутувди адан пелен кьер яда. Лезги пегьливандин кIаш хьтин гъуд галукьай кас, руквадал аватай рух хьиз экIя жеда чилел. Ам женгинин майдандилай занбурагдал алаз хутахда.
ИкI, са легьзедин женгинин беябурчивал эхиз тахьай фендигар душманди икьрар чIурда: гьарай ацалтна, гьужумдиз къарагъарда вири кьушун. Фикирдай вахт амачир. Шарвилиди вичин вири къуватдалди гьалчда абурун винел ракьун цаз алай залан чIаба. Вичелай гъейри мад гьич садавайни чиликай хкудиз тежер а чIабади 15-20 кас санал рекьизвай ва парабурал хирерзавай. Ахпа, тур галтадиз, вилик физ, Шарвилиди мад абурал яракь гьалчда. Шарвилидинни адан къытышрин женгини руьгь кутунвай гиярвийрини, рикIяй кичI акъатна, чпин гьунар къалурда. Ихьтин гьал акур чапхунчияр, «Им инсандин дуьнда аваз атанвай аждагьан я хьи», - лугьуз, катда.
ЧIехи пай кьена, амайбур хурук кутуна, хайи чилелай чукурайдалай кьулухъ, пуд юкъузни пуд йифиз далдам гатуналди, Шарвили кьилеваз гъалибвилин шадвал авуна.
 «Гиярвияр, душмандин хура сад хьухь куьн», - веси авуналда Шарвилиди хкведайла.