Вириниз сейли композитор Лезгияр вирина  |  11(246) 2011  |  Маймусат Коркмасова

1941-йисуз Дагъустандин Рутул райондин ХъуьлуьтIрин хуьре дидедиз хьайи Мегьамед Гьуьсейнова лезгийрин, гьакIни Дагъустандин музыкадиз вич дуьньядиз атай чкадин кьакьан дагъларин такабурлувал, а дагхларин кукIушрал алай живедин лацувални михьивал, генг яйлахрин иервал гъана. Яратмишунрин рекье ада садни тикрар тавуна, анжах вичиз махсус мектеб арадал гъана, вичин халкьдин хьиз, маса халкьарин музыкадикни лайихлу пай кутуна. Ам датIана цIийи идеяйрихъ, цIийи музыкадихъ гелкъвена.
Мегьамед Гьуьсейнов чи йикъарин дарвилерни генгвилер, аямдин гьакъикъатар вичин эсерра авайвал теснифзавай надир композиторрикай я. Ада Дагъустандин музыкадиз гзаф цIийивилер гъана. Абурукай сад трагедиядин фрескаяр я. Им Дагъустандин вири композиторриз ачухарнавай цIийи рехъ я лугьуз жеда. Трагедиядин ораториядин жанр тир фрескаяр композитордин ХХ виш йисан эхирра постсовет маканда кьиле фейи вакъиайриз ватандашвилин виляй килигун я, адан рикIин сузаяр я лагьайтIа, чун ягъалмиш жеч. Ина чка атунивай лезги фольклордин материалрикай менфят къчунва ва абуру фрескайрин таъсирлувал генани артухарнава. Маракьлу жигьет ам я хьи, Мегьамед Гьуьсейнова халкьдивай философия къачунва, метод ваъ. Гьа инал лагьана кIанда хьи, и рекьяй композиторди чIугур зегьметар гьавая фенач. “Виждандин бунт” тIвар алай фрескайрикай адаз 2003-йисуз кьвед лагьай гъилера Дагъустан Республикадин Гьукуматдин премия гана.
Эхиримжи йисара М.Гьуьсейнова вичин “Шарвили” операда Шарвили хьтин чIехи къагьримандин гзаф зурба образ яратмишна. Образдин къудратлувал къалурун патал ада искусстводин жуьреба-жуьре хилерин - музыкадин, декорациядин, сегьнедин гьерекатрин мумкинвилерикай, гьакIни литературадин текстиникай чIехи бажарагъдалди менфят къачунва. Къагьриманвилинни эпикадин опера тир “Шарвили” чи музыкадин медениятда гьамишалух яз амукьдай зурба эсер я. Операдиз И.Багъировади и жанрдив ва автордин манерадив кьадай вижевай либретто кхьенва. Либретто арадиз гъидайла Мегьамед Гьуьсейнова адаз вичин драматургиядин концепция алава хъувунва.
Композиторди жанрдив кьадайвал теснифнавай музыка викIегьвилин, кьегалвилин музыка хьиз рикIел аламукьзава. Авайвал лугьун хьи, “Щарвили” операда М.Гьуьсейнова темадив кьадай цIийи музыкадин стилистика жагъурнава. И карди лагьайтIа, дегь чIаварин тарихар мадни хъсандиз къалурдай мумкинвилер ганва. Дагъустандин Гьукуматдин Операдинни Балетдин Театрди опера сегьнеламишун патал герек тир гьазурвилер аквазва.
Дагъустандилай къецени М.Гьуьсейнован яратмищунриз чIехи тир къимет ганва. Ам хъсан композитор хьиз вири Россиядиз сейли я. Дамах гвачир, умун къилихрин инсан тир ада яргъал йисара Дагъустандин Гьукуматдин Телевиденидинни Радиодин Комитетда завотделвиле ва редакторвиле кIвалахна. 1989-1992-йисара республикадин медениятдин министерствода замминистрвиле кIвалахай М.Гьуьсейнова шумудни са жегьил композиторриз, манидарриз вилик фин патал куьмекар гана, медениятдин карханаяр арадал хкунихъ къуьн кутуна. 2008-йисуз чи сейли композитор Дагъустандин Гьукуматдин Операдинни Балетдин Театрдин художественный регьбервиле тайинарна. Ада и къуллугъни гьакъисагъвилелди кьилиз акъудзава. Дагъустандин медениятдикай, чара-чара композиторрин яратмишунрикай кхьизвай макъалайрини М.Гьуьсейновваз машгьурвал гъизва. Чна адаз яратмишунрин рекье мадни чIехи агалкьунар тIалабзава.

Маймусат Коркмасова,
музыковед, Дагъустан Республикадин искусствайрин лайихлу деятель.