«Кьвед лагьай» Муртузали Тарихдин геле аваз  |  11(270) 2013  |  Муьзеффер МЕЛИКМАМЕДОВ

    Икьван гагьди тарихчийривай Имам Шамилалай гуьгъуьниз урус пачагьдин кьушунрин аксина женг чIугур кьве кас - Гьажи Муртуз ав Муртузали вужар ятIа, абуру гьихьтин крар кьилиз акъуднатIа кьетIидиз тайинариз жезвачир. Гила и месэладихъ авсиятда Россиядин Гьукуматдин Военный Архивдай са бязи делилар жагъанва. Абурукай сад аварви Муртузалиди а девирдин вакъиайрикай кхьенвай дафтар я.
     ЦIийи материалрай чир жезвайвал, Имам Шамилан гьерекат къаткурайдалай гуьгъуьниз урусри вири Дагъустанда хьиз, Лезги-Жар (са бязи документра Жар-Белокан) Республикадани чкадин агьалияр кIевера тваз, абуруз зулум ийиз гатIунна. Абуру гьатта Закъатала округдин лезги хуьрера мискIинар чукIуриз, килисаяр эцигна ва чкадин агьалийрикай христианар ийиз алахъна. Гьа и карди лезгияр кIвачел къарагъарна. Гьеле Шамилан вахтунда урус чапхунчийрихъ галаз санал женг чIугур лезги Гьажи Муртуза (са бязи документра адан тIвар Гьажи Муртуз агъа хьиз калурнава) 10 агъзур кьван лезгиярни аварар кIвачел къарагъарна, Закъатала кIеле кьун кьетI авуна. Ина урусри чIехи гарнизон хуьзвай ва кIеле гъилик авун са акьван регьят кар тушир.
     Гьеле кIеледал къведалди, 1859-йисалай инихъ вад йисуз ара датIана урус кьушунрихъ галаз женг чIугур Гьажи Муртуза са кьадар агалкьунар къазанмишнай. Ада Лезги-Жар Республикадин чилер урусрикай азад авуна абур Закъатала кIеледа илис жез мажбурнай. Гила кIеле кьуна, чапхунчияр инай михьиз акъудна кIанзавай. И ниятдалди Гьажи Муртуза 1863-йисан 2-июндиз урусрин гарнизондал вегьена. Са гьафтеда кьиле фейи женгера гарнизонди залан тупарин куьмекдалди лезгийриз басрух гана ва абур кьулухъ чIугваз мажбур хьана. 1863-йисан 9-июндиз урусри алава къуватрин куьмекдалди лезгияр ягъ-ягъунрилай гъил къачуз мажбурна (Килиг: Бороздин К. Лезгинское восстание в Кахетии в 1863 г.). Са шумуд югъ алатайла военный судди женгериз регьбервал гайи 12 кас тарагъаждай кудна. 2 агъзур кьван лезгиярни аварар Сибирдиз суьргуьн авуна (Килиг: Айтберов Т. Восстание после Шамиловскую эпоху).
     А чIавуз кьиле фейи вакъиайра вичел «Мурли-Уради» лакIаб алай кьвед лагьай Муртузалидини иштиракнай. Ам 1832-йисуз Дагъустандин Ги-датли азад жемиятдин Уради хуьре Исмаил Мегьамедован хизанда дидедиз хьанай. Муртуза-ли (Мурли) и вакъиайрилай гуьгъуьниз Гьажи Муртуз агъа Белокандин тамара текдиз туна Гидатли жемиятдин Гентаб хуьруьз катна. Са шумуд юкъуз ина амукьайдалай кьулухъ ам Чеченистандиз фена. Ина урусрин гъиле гьатай Муртузали 9 йисан суьргуьндиз ракъурна. Ярославль, Кастрома ва маса шегьерра яшамиш хьайи ада христианвал кьабулна. И вакьиа 1867-йисан 14-мартдиз граф Алексей Толстоян, гра-финя Анна Толстоян ва Александр Голицынан иштираквилелди кьиле фена. Христиан хьайидалай гуьгъуьниз, 1867-йисан сентябрдиз Муртузали Имам Шамилал дуьшуьш хьана. Ада Шамилавай христианвал кьабулун тмалабна. ЧIехи къагьриманди и тIалабун кваз кьунач.
     1867-йисалай гуьгъуьниз Муртузалидин гьа-къиндай архивра са малуматни авач. Христиан Муртузалидилай тафаватлу яз мусурман тир лезги Гьажи Муртуза чапхунчийрихъ галаз женг давамарнай. 1864-йисуз чIехи женгина вичел залан хирер хьайи Гьажи Муртуз урусри кьуна Тифлисдин кIеледа тунай. Гьа йисуз машгьур художник Верешагина есирда кьунвай къагьриман Гьажи Муртузан портрет чIугунай.

Муьзеффер МЕЛИКМАМЕДОВ