Мад са инжи
Поэзия  |  3(274) 2014      
      И йикъара Бакудин « Зардаби» чапханади тlвар-ван авай зари Седакъет Керимовадин «Квахьай йикъарган» ктаб чапдай акъудна. Адан 18- ктаб тир и кlватlалда са роман, пуд повесть, гьакlни пьесаяр ва гьикаяяр гьатнава. Ктабдин редактор алакьунар авай жегьил къелемэгьли Севда Азизрин я. Идалай вилик ада С. Керимовадин азербайжан чlалал чапдай акъудай «Лацу гъам» ктабдин редакторвални авунай.
      «Квахьай йикъарган» заридин лезги чlалалди чапдай акъуднавай сад ла-гьай роман я. Икьван гагьди лагьайтlа, адан азербайжан ва урус чlаларал са шумуд роман басма хьанва ва а эсерар республикадин вири кlелзавайбуруз сейли я. Азербайжандин ва Дагъус-тандин критикри С. Керимова халисан романрин устад тирди къейд авунва.
     Зариди вичи кхьизвайвал, «Квахьай йикъарган» романда ада гъвечlи Лезгистан тир Кцlарин алатай асирдин 60- йисарин уьмуьрдикай, адан инсанрикай, лезги къилихрикайни адетрикай ихтилатзава. Аял чlаварин жуваз акур, жува эх авур вакъиайрикай кхьенвай и эсер инсандин къанажагъдиз ва рикlиз таъсир ийидайди, чи литературадин хазинадик акатдайди хьанва. Вучиз лагьайтlа зари уьтквемдиз халкьдин яшайишдиз гьахьнава, инсанрин къамат, гуьгьуьлар хъсандиз чирнава. Тербиядинни марифатдин месэлаяр эцигзавай авторди лезгияр, гьабурукай яз кцlарвияр хъуьруьн-рални юмордал рикl алай, хъсанвилерик ялдай, дар йикъарани руьгьдин кlубанвал квадар тийидай кьегьал инсанар хьиз къалурнава. Адан образар – Магьитl, Хацl, Кlампlул, Мутl,  Тlатlи ва масабур четинвилерикай кьулухъ чlугун тийидай, дарвилериз дурум гудайбур я.  Авторди инсанар къалурзавай тегьерди эсердиз юмордин тав язава. Гьа са вахтунда ада чи марифатдинни ахлакьдин ивирар, руьгьдин кьакьанвал, бубайрин адетриз вафалувал хуьзвай ериярни къалурзава. Философвилин рангарни фикирда кьуртlа, им чи литературада цlийи жуьредин роман тирди кьатlуз жеда.
     Малум  тирвал, чи критикри лезги романар чпин мана-метлебдин, жанрдин ва сюжетдин жигьетрай шартlуналди са шумуд чкадал пайзава, абуруз лайихлу къимет гузва. Лап хъсан эсеррик Межид Гьажиеван «Им къван, имни терез»   романни акатзава. Чи тlвар-ван авай алим, филологиядин илимрин доктор Къурбан Акимова вичин «Лезгийрин милли гьикаят» ктабда и эсерди лезги ва Дагъустандин литературада кьетlен чка кьазвайда, ам сад лагьай новеллайрикай ибарат роман тирди къейд авуна. Гила чи литературада новеллайрикай ибарат мад са вижевай роман пайда хьанва. Седакъет Керимовадин «Квахьай йикъарган» роман.
     Эсер  чеб-чпихъ галаз алакъалу тир 20 новелладикай ибарат я. Гьар са новеллада образар халкьдин дуланажагъдин, адетрин, ацукьун-къарагъу-нин, психологиядин ва философиядин фонда гузва. Гьа са вахтунда образрин рахунрайни гьерекатрай абурун тlебиат, абурун къилихарни  дуьньякьатlунар, мурадар чир жезва. Ина вакъиаяр автордин вичин иштираквилелди кьиле физва ва икl тирди  Кlампlулан (Азгаран) образдини тестикьарзава.
Санлай къачурла, вичихъ чара-чара сюжетар аватlани, романдин композиция муракабди туш. Авторди юкьван мектебда кlелдай вахтунда къейдер тухузвай ва гуьгъуьнлай а къейдер авай йикъарган квахьнай. 45 йис алатайдалай къулухъ ада йикъарганда гьатнавай вакъиаяр рикlел хкизва.  Къад вакъиадикай туькlуьрнавай къад новелладин гьар садахъ махсус сюжетар ава. Абуру санал эсердин умуми драматизм арадал гъизва. Са береда Кцlар маса районриз чешне тир. Чеб кесиб  тиртlани, рикl михьи, гъил ахъа, хайи чlалал рикl алай, сад-садахъ галаз дерт гьалдай, кlвалерал фидай, мугьманрал рикl алай, дуьзвални гьахъ кlани инсанар тир кцlарвияр. Кцlар гзаф михьи, иер шегьер тир. Ина вири лезги чlалал рахадай, шегьерда яшамиш жезвай    азербайжанвийриз, урусриз, чувудризни лезги чlал чидай. Кцlарин межлисар, мелер, мехъерар са маса жуьрединбур тир. Инсанрин рикlер хьиз, абурун кlвалерин ракlарарни ахъа тир. Садахъни къванцин паруяр, ракьун варар авачир. Ина кlвалер элкъуьрна къванцин паруйрин юкьва тунвачир. Ингье вахтар алатунивай прораб Келби хьтинбуру паруяр хкажна, багъ авай гьаят такурай лугьуз къвердавай кьакьанарна цлар. Гьа икl, чlур жез гатlунна Кцlарин гьалар.    Инсанарни, адетарни гзаф дегиш хьана, гзафбуру чпин лезгивал  квадарна. И гьалари автордиз кlевелай таъсирзава ва романдин драматизм гьихьтинди ятlа адан гафарилай чир жезва: «Са мус ятlани чна квадарай Кцlар рикlе аваз, никай хъелдатlа тийижиз ийир-тийир жезва зун. Сугъул яз жува-жувавай жузазва: Яраб адал гьихьтин харар къванатlа, яраб адаз гьихьтин саврух-ри басрух ганатlа?..
      Гьагь-гагь шерзум жеда зун гилан Кцlар акваз. Угьуяр ягъаз  кlан жеда заз са бязи кцlарвияр лезги чlалан пер хаз-хаз, адахъ патан чlаларин гафар кутаз-кутаз рахадайла. Садбурун лезги чlал кваз такьуни хер ийида зи рикlел, муькуьбурун лезгивал негь авуни цlай кутада захъ…» 
Заридин ихьтин фикир-фагьумар гьар са новеллада кьилди ачух жезва. «Баркаванар» новелладин кьилин образ тир Баркаванрин сихилидин инсанар гзаф кьегьал, къени къилихрин ксар я. Зегьметдал рикl алай абуру чпин ватанда бахтавардиз уьмуьр гьалзава. Ингье къунши Чукватlуррин тайифади и ксарал пехилвалзава ва жуьреба-жуьре ре-кьералди баркаванрин арада къал твазва. Хаинрин фитнедин гъавурда акьун тавур Баркаванар  чеб чпин душмандиз элкъвезва. Абурун садвилерни шадвилер, ватан, хайи чил хуьнин гьиссер квахьзава. Виликан кьегьал ксарин сихилдиз къуншийри Варза-ванар – чпи чеб маса гузвайбур лу- гьузва. Дериндай фагьум авуртlа, им кьве чкадал пай хьанвай лезги халкьдин кьилел атанвай мусибатдив гекьигиз жедай вакьиа я. Къе чи арада хайи халкь, хайи чилни хайи чlал кваз такьазвайбурун кьадар къвердавай пара жезва. Лезгивал квадарзава садбуру. 
     Романдик акатзавай маса новеллаярни  халкьдин тlал алай месэлайриз талукьарнавай, санлай эсердин умуми драматизм арадал гъизвайбур я. Абур гьакъикъатда авай делилар ва инсанар асасдиз къачуна кхьенва. Гьар са новелладиз оригинал тир сюжетарни образар, рикlел аламукьдай вакъиаяр  хас я. Эсердин игитрин образарни характерар халкьдин адетрин, ацукьун-къарагъунин, психологиядин ва философиядин фонда туькlуьрнава. Им са гафни авачиз, заридин агалкьун я.
      Мад са агалкьун ктабдин чlал я. Гьам романдиз, гьамни маса эсерриз вакъиаярни суьретар хъсандиз къалурдай, гъавурда гьатдай, эсер ийидай, миже квай, халкъдин чlалаз мукьва чlал хас я. Халкъдин мисалрикайни бубайрин гафарикай азаддиз, таъсирдай гьиссер кваз, юмордалди менфят къачунвай авторди вичини цlудралди цlийи ибараярни гафар туькlуьрнава. Гьа идалди романда вичин халкь, адан вилик акъвазнавай месэлаярни чlал хъсандиз чизвай устад автордин хатl гьасятда кьатlуз жеда.
      Ктабда гьатнавай повестар, гьикаяяр ва пьесаярни гзаф марагълубур я. Авторди вичин романда хьиз, «Куьнуь», «Бадедин ихтилат» ва «Азба» тlварар ганвай повестрани тербиядинни  марифатдин месэлаяр эцигнава. 
      Ктабда гьатнавай кьуд пердедин «Къайи рагъ» пьеса чи драматургиядик пай кутайди хьанва. И пьеса арадал атунихъ вичин кьетlенвилер ава. Сифте яз ватандай къеце  яшамиш жезвай лезгийрикай кхьенвай и эсер генани таъсирлуди я. С. Керимовади и тема дуьшуьшдай къелемдиз къачунвайди туш. Цlудралди къецепатан  уьлквейриз сиягьат авур, анра  авай ватанэгьлийрихъ галаз гуьруьшмиш хьайи адаз фадлай абурун яшайишдикай кхьиз кlанзавай. Са шумудра Туьркиядин лезги хуьрера хьайи, гьана чи ватанэгьлийривай ван хьайи са вакъиади заридиз кlевелай эсерна.
Ватандин Чlехи дяве себеб яз яргъариз акъатай, репрессиядик акатна Туьркияда яшамиш жез мажбур хьайи Ярметан ва вичин уьмуьрдин эхирдалди хайи хуьре адан рехъ хвейи Яргунатан рикl тlардай кьадар-кьисметдикай ихтилатзавай и пьесадин лаконизмди, адетар, психология, философия хьтин терефри кlелдайди гьейранарзава.
     Туьркияда хизан туькlуьрна, кьуьзуь вахтунда хайи хуьре амай вичин кlаниди акун паталди ватандиз хтай Ярметанни Яргунатан гуьруьшди кlелдайди къарсурзава. Яргуната лугьузва: «Зун и йисара анжах вун паталди яшамиш жезвайди тир. За ваз Рагъ лугьу-дай, зи туьхуьн тийидай чими Рагъ. На лугьумир, вун къайи Рагъ я кьван. Зи уьмуьрдиз илиф тавур, заз бахтлувал бахш тавур къайи Рагъ.» Жаван чlавуз сад-садал гзаф рикl алай, амма чпиз санал хьун несиб тахьай, яшар фена кьуьзуь хьайи кьве инсандин муьгьуьббатди кьил кьазвач. Амма кьисметдай хьиз, Яргуната хвавилиз кьабулна чlехи авур Садирни, Ярметан руш Лезгия сад-садал ашукь яз чlехи муьгьуьббат давам жезва…
     Пьесада авторди лезги халкьдин мисалрикай, гьакlни манийрикай ге-гьеншдиз менфят къачунва. Гьа и карди эсердин  лиризм генани артухарзава. Авайвал лугьун хьи, «Къайи рагъ» пьесадихъ инсанриз эсердай, абуруз тербия гудай къуват ава. Гьавиляй пьеса сегьнедал эцигун герек я. Алай вахтунда Туьркиядин пешекарри «Къайи рагъ» пьеса туьрк чlалаз элкъуьрзава.
Ктабда гьатнавай гьикаяярни рикlел аламукьдайбур я. Абур тематикадинни проблематикадин жигьетрай чпин цlийивилелди тафаватлу жезва. И карди кlелдайбурув роман ва повестар хьиз, гьикаяярни са нефесдал кlелиз тазва. Са гафни авачиз, литературадин критикади Седакъет Керимовадин винидихъ чна къейд авур эсерриз, санлай «Квахьай йикъарган» ктабдиз лайихлу къимет гуда. Вучиз лагьайтlа и ктаб чи литературадин хазинадик акатдай инжи хьиз арадал атанва.
 
Муьзеффер Меликмамедов,
шаир – журналист.
Баку шегьер.
“Лезги газет”, 2014-йисан 20-февраль 

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
Яран сувар - жуван сувар Яран манияр Яран мелер Яран мисалар Российскому информационно-культурному центру в городе Баку исполнилось 5 лет
Статьи из этой рубрики
Женгера фейи уьмуьр Булахда яд ава СтIал Сулейманаз гуьмбет хкажна Лезги чIал кIанарзава Са маса тIям ава Ватандин чилихъ
ЦIИЙИ ТИЛИТ
№: 8(353)
декабрь, 2021

Скачать PDF

РУБРИКИ
Tarixin izi ilə
Gəncliyimiz – qürurumuz
Чи къагьриманар
Yubiley
Люди и судьбы
Шаирар
"Самур" - 30
Редакциядин дустар
Яран сувар
Qarabağ müharibəsi
Diqqət: İnsan taleyi!
İnam və iman
"Soyuq günəş"
ЦIийи фильм
Dünya xalqları
Чи тарих
Тарих авайвал
Müsahibə
Спасём планету
Dünya ləzgiləri
Дагъустан
Диктант
Чи кьегьалар
Редактордин гаф
Чи классикар
"Самур" - 20
Мах
ЦIийи ктабар
Жеч гьа!..
Dağıstan xalqları
И чил хайи диге я
Добрые вести
Milli Məclisə məktub
Новости Россотрудничества
Известные лезгины
Марагълу инсанар
Redaksiyaya məktub
Языки мира
Лезги чIалан месэлаяр
Квез чидани?
Известные лезгиноведы
Лезгияр вирина
Юбилей
SOS!!!
С верой в душе
"Самурдин мектеб"
Мораль
Чи адетар
Məşhur ləzgilər
Новости на все голоса
Чи хуьрер
Хъсан хабарар
Известные кавказоведы
Чи адетар
Yeniliklər
Чешне къачу!
Чакай кхьенай ...
Алимрин веревирдер
Çıxışlarımızın əks-sədası
Барка
Эпитафия
Ша, лезги чIалал рахан!
Хабарар
Тарихдин геле аваз
Поэзия
Харусенят
Этнография
Дагестан
Народы мира
Спорт
Инсанар, кьисметар
Редакциядиз чар
Чир-течир
Yeni kitablar
Фольклор
Чи сейлибур
Дайджест
Чи тавдин кIвал

ПОЛЕЗНОЕ