ЧIал хуьзвай хъсан кIалуб
Редакциядиз чар  |  10(293) 2015      
     Играми редакция! Заз чи тIвар-ван авай кьве къелемэгьлиди – Седакъет Керимовади ва Муьзеффер Меликмамедова алай йисуз «Азербайжан» чапханада чапдай акъуднавай «Лезги чIаланни азербайжан чIалан гафаргандикай» жуван фикирар лугьуз кIанзава. И кьиляй лугьун хьи, и гафарган лезги чIалан илимда чIехи вакъиа я. Вучиз лагьайтIа и ктабда икьван гагьди чи гафарганра гьатнавачир вишералди къадим ва цIийи гафар гьатнава. Гьам и делилри, гьамни Агьмедулагь Гуьлмегьамедов, Аждер Агъаев ва Фаида Гъаниева хьтин машгьур алимар и гафаргандин рецензентар хьунухьи адахъ чIехи мас авайди субутзава. Гьа инал заз чи рагьметлу академик А.Гуьлмегьамедован гафар рикIел хкиз кIанзава. Ада садра лагьанай: « Гафарганар чIал хуьзвай кIалубар я. Гафарин пара, тIимил хьунилай аслу тушиз абуру йисаралди чIал хуьз куьмек гузва. Гьавиляй и кIалубар хъсан еридинбур хьана кIанзава.» Гьа и кар фикирда кьуртIа, «Лезги чIаланни азербайжан чIалан гафарган» чIал хуьзвай хъсан кIалуб я. 
     Заз и ктабдин хуш къвезвай жигьетар гзаф ава. Сад лагьайди, авторри халкьдин рикIелай ракъурнавай гзаф дегь гафар рикIел хканва. Ибур гьакIан гафар туш, чи чIалан къадимвал къалурзавай, чи тарихдикай хабар гузвайбур я. Са шумуд мисал гъин: «Мусибат» хьтин мана гузвай «сед» гаф чи чIалаз атана агъзур йисар я. Сед кьве агъзур йис инлай вилик РагъэкъечIдай пата залзаладикай чиле акIай шегьердин тIвар я. Гьа девирдилай чи чIала «сед хьана», «сед хьайиди», «сед хьиз акIайди» хьтин ибараяр арадал атана. Дегь гафарикай садни «гъарц» я. Им «динозавр» лагьай чIал я. Бес им лезги чIалан къадимвал къалурзавай делил тушни?
     Маса гафариз вил вегьен: «аваг» (хуьруьн чIехиди); «аваган» (хуьруьн чIехидан идара); «гадал» (къванер гадардай яракь); «гъункIвал» (женнет); «гьалей» (элкъвей цлар); «гьирин» (машгьур); «мазан» (ашукь) ва икI мад.
Къадим гафарихъ галаз санал гафарганда цIудралди цIийи гафарни гьатнава. Месела: «акалан» (аффикс; пекер куддай затI); «алкIутI» (аскIан инсан); «йикъарган» (календарь; дневник); «куькIуьраг» (экв кутадай алат); «манидар» (композитор); «михьибан» (михьивал кIани инсан); «хушма» (хуш гьиссер) ва маса гафар.
      Мад са жигьетди вичихъ ялзава. Ктабда нугъатрин гафарни гзаф гьатнава. Ам туькIуьрнавайбуру и гафар чIал гегьеншарунин рекьерикай сад тирди асасдиз къачунва. Ина «азим» (пара); «азиман» (лап пара); «алцумар» (терез); «гьайт» (жуьрэт); «карталис» (кьел регъведай алат); «бакъа» (рекьин тийир; эбеди); «вурв» (берекат); «гуьтI» (рикI ахайдай); «гъайра» (ихтибар) хьтин вишералди гафар гьатнава. За фагьумзавайвал, гафарганра маса чIаларай атанвай гафар эвез ийизвай хьтин нугъатрин гафар генани пара гьатайтIа хъсан я. 
     Мад са месэла къейд тавуна жедач. Авторри гафариз баянар гудайла сифте яз икьван гагьди чи кхьинра менфят къачунвачир са кьадар метлеблу ибараярни чIалаз хканва. Месела: «буьркьуь ружа» (куьгьне тфенг); «балабанар ягъун» (герексуз суьгь­бетар авун); «вилерал кIвенкIвер авун» (хъел галаз килигун); «къваларай акъатун» (гаф талана акъваз тахьун); «кIвалахар мух хьун» (кIвалахар дуьз тахьун); «яхул шалам» (масабуру вичиз авунвай писвилериз таб гузвайди) ва икI мад. Санлай ктабда цIудралди ихьтин ибараяр ава. 
     Са гафни авачиз, чи кьве къелемэгьлиди са шумуд йисуз зегьмет чIугуна арадал гъанвай гафарган юкьван мектебра ва институтра кIелзавайбур, чIалан пешекарар. гьакIни лезги ва азербайжан чIалар чирзавайбур патал гзаф къиметлу чешме я.
 
 
 

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
Чи тамарин дигай бере Террордиз ваъ! Кьве веси Жив такур гъед Проголосуем за «ЛезгиЯр»
Статьи из этой рубрики
Хайи чIалан къадир хьуьх КТАБАР КIАНЗАВА Жуввал гьикI хуьда? Маршалдин чар Кьурагь дередин тават
ЦIИЙИ ТИЛИТ
№: 8(353)
декабрь, 2021

Скачать PDF

РУБРИКИ
Tarixin izi ilə
Gəncliyimiz – qürurumuz
Чи къагьриманар
Yubiley
Люди и судьбы
Шаирар
"Самур" - 30
Редакциядин дустар
Яран сувар
Qarabağ müharibəsi
Diqqət: İnsan taleyi!
İnam və iman
"Soyuq günəş"
ЦIийи фильм
Dünya xalqları
Чи тарих
Тарих авайвал
Müsahibə
Спасём планету
Dünya ləzgiləri
Дагъустан
Диктант
Чи кьегьалар
Редактордин гаф
Чи классикар
"Самур" - 20
Мах
ЦIийи ктабар
Жеч гьа!..
Dağıstan xalqları
И чил хайи диге я
Добрые вести
Milli Məclisə məktub
Новости Россотрудничества
Известные лезгины
Марагълу инсанар
Redaksiyaya məktub
Языки мира
Лезги чIалан месэлаяр
Квез чидани?
Известные лезгиноведы
Лезгияр вирина
Юбилей
SOS!!!
С верой в душе
"Самурдин мектеб"
Мораль
Чи адетар
Məşhur ləzgilər
Новости на все голоса
Чи хуьрер
Хъсан хабарар
Известные кавказоведы
Чи адетар
Yeniliklər
Чешне къачу!
Чакай кхьенай ...
Алимрин веревирдер
Çıxışlarımızın əks-sədası
Барка
Эпитафия
Ша, лезги чIалал рахан!
Хабарар
Тарихдин геле аваз
Поэзия
Харусенят
Этнография
Дагестан
Народы мира
Спорт
Инсанар, кьисметар
Редакциядиз чар
Чир-течир
Yeni kitablar
Фольклор
Чи сейлибур
Дайджест
Чи тавдин кIвал

ПОЛЕЗНОЕ