ЧIалаз икрам ийин
Лезги чIалан месэлаяр  |  3(297) 2016      
     Уьмуьрда рикI тIар хьайи чIавар пара хьана зи. Гьар жуьредин тIалар чIугуна за. И тIал хьтинди хьанач. Им чIугваз тежер, рикIелай тефир, иливар тежер тIал я. Зи халкьдин чIал гъиляй акъатзава. Гьарай галаз, акваз-акваз, ифин гуз-гуз квахьзава ам. Агъзур йисара чи халкьдин шумудни са несилри арадал гъайи, гуьнгуьна хтуна, цIалцIамарна чал агакьарай чIал терг жезва. Лезгияр им тахьана дидед чIалал икьван чIуруз  рахайди туш. Патан чIаларин гафарив адаз икьван кьецI гайиди туш. Чпин веледриз дидед чIал чир тавун хьтин усалвал инлай виликан лезгийриз хас тушир. Лезги я лугьуз регъуь жедай чIуру къилих хас тушир абуруз.
     Са береда чи чIала цуьк акъуднавай. Тек са лезгияр ваъ, Дагъустандин гзаф халкьар адал рахазвай. Им манидин, зариятдин чIал я лугьуз инсанри адал дамахдай. Гила вуч хьана? Ни дегишарна чун? Агъзур йисарин эменни са шумуд йисан къене вара-зара жедай гьалдиз гьикI гъана чна?
КIелдайди, зи веревирдер мадни чIалакай я. Чи хайи чIалакай, чи халкьдин тIвар алай дидед чIалакай. Лезги чIалакай. Адаз икрам авун чи буржи тирдакай. 
 
Хайибуру кваз такьун
 
     Садрани куьтягь те­жедай ихтилат я чIаланди. Иллаки лезги чIаланди. Дериндай фагьумайтIа, алай аямда и месэладив са шумуд жуьреда эгечIзава. Садбуру дидед чIал гьанадлай вегьенва. Патан чIаларал рикI алаз ам кваз кьазмач. Мектебра ам чируниз акси экъечIзавайбурни ава. Ихьтинбур тIимил туш, къвердавай генани гзаф жезва. Садбуру дидед чIал квадарнавач, кIвале, магьледа адал рахазва, ингье кIелиз-кхьиз чизвач, чиризни кIанзавач. Чпин аялриз чIал чируникай лагьайтIа, фикирни ийизвач, гьикI кIандатIани хьурай, лугьузва.
     Садбурни ава хьи, дидед чIал авай гьалар акваз эхиз жезвач абурувай. Ихьтин ксари газетар, журналар акъудзава, сайтар туькIуьрзава, чIалаз талукь мярекатар кьиле тухузва. Са гафуналди, чIал вилик тухун патал чпелай алакьдай вири крар ийизва. Ингье ихьтин ксар тIимил я. Абурухъ къуьн кутазвайбурни гзаф авач. Гьавиляй чи чIал гьарай къачуна гъиляй акъатзава. ГьикI акъатзаватIа вил вегьен.
     Халкьдин гзаф адетар квадарнава чна, амайбурни хъсандиз хуьз жезвач.
     Лезги тIварар эцигзамач лезгийри чпин веледрал. Азербайжандани Дагъустанда чна кьван хайи тIварар квадарнавай кьвед лагьай халкь бажагьат жеди. Аялрал урусрин ва маса халкьарин тIварар эцигунал рикI ала чи ватанэгьлийрин.
     Чи алай аямдин гзаф манийрихъ яб акалайла гьихьтин хиялри тухуда куьн? Гьиссер юзурдай гафар ван къведани квез? Са цIар хьайитIани рикIел аламукьдани куь? Дишегьлийрин тIварариз алхишар тир и «чан ширинар» туькIуьрзавайбур яраб чи ватанэгьлияр я жал?
Чи тарихдихъ, эдебиятдихъ, этнографиядихъ ялзавай ксарин кьадар къвердавай тIимил жезва. Чка атайла жуван гаф лугьуз жедай, гафунин гьукум авай инсанар кьериз-цIаруз гьалтзава чал.
     И къайгъусузвилерин себеб вуч я? Вучиз садлагьана руьгь квахьнавайбурун дуьнда гьатнава чун? Къецепатан таъсирар, патанбурун басрухар авачиз туш. Ингье са себебдини, са вакъиадини, са кардини чаз хайи чIалаз кьецI гудай гьахъ гузвач. Хайибуру кваз такьуни хьиз, са куьнини чIалаз тIал гудач.
 
ЧIал квахьай   чIагъ
 
     КцIара са мирес илифнавай чи кIвализ. Мукьва-кьилийрал рикI алай и къени къилихрин кас урус чIалан муаллим я. Адахъ са татугайвал ава: чIалар акадариз, акатайвал рахада. Гилани вичин саягъда ихтилатдал илигна ада:
     - Погода аквазва ман ваз! Шумуд югъ тир проливной марфар къвазвай. Гилани туманди вил гана экв гузвач. Надоел хьана хьи! Заз жуван участокда цуьквер пересадка ийиз кIанзавайди я. Разве можно? 
     Ша хъел акатмир ман вахъ! Вичин 50 яшар хьанвай и касдиз вуч лугьуда вуна?
     - Вун вучиз икI рахазва? - акъвазиз хьанач завай.
     - ГьикI рахазва кьван? - мягь­тел­ви­лелди жузуна миресди.
     - Ата-пата.
     - Ам вуч лагьай гаф я?
     - Я стха, вун са чIалал рахайтIа жечни? - лагьана за.
     - Я абат хийир хьайиди, гила михьи чIал амани? Вири икI рахазвачни?
     - Ваъ, вуна хьиз хайи чIал кукIварзавайди акунач заз.
     - Зун урус чIалан муаллим я эхир! - хъуьрена мирес.
     - ЯтIа ингилис чIалан муаллим ингилис, француз чIаланди француз, азербайжан чIаланди азербайжан чIалан гафар акадарна рахана кIанзава ман?!
     - Чи аялриз пара чIалар чир жен гунуг тушни? - вучайтIани далу чилиз ягъаз кIанзавачир миресдиз.
     Ам сакIани гъавурда тваз тежез акурла: «ЧIал квахьай чIагъ! Вун хьтинбурун мецез кьецI гун герек я, белки муькуьбурузни ар жеди”, - лагьана за жува-жуваз.
Гьа инал педагогикадин илимрин кандидат Ш.Мирзоеван гафар рикIел хтана зи: “Чна гъилик авур делилри къалурзава хьи, тербиядинни чирвилерин дережа ачухарзавай лезги гафарин 40 процентдикай халкьди менфят къачузмач. Аялрин ва жегьилрин 65 процентдиз са кьадар гафарин мана эсиллагь чизвач. Нетижа гьихьтинди ятIа виридаз аквазва. Гьавиляй геж тавуна алимри чпин гаф лугьун ва тербиячийри чIалаз мукьуфдалди фикир гун лазим къвезва.”
 
КIанарзавайди дидени  буба я
 
     Лезгидал акатайвал рахазвайбур акурла гагь-гагь: «жуван чIалаз икрам ая тIун!» - лагьана гьарайиз кIан жеда заз.
     ЧIалаз икрам авун адал фасагьатлудаказ, жавабдарвилелди рахун я. Им жуваз са гъвечIи азият гана хайи гафарихъ гелкъуьн, абурун арадай кутугайбур хкягъун я. Им зегьмет чIугун я. Зегьмет галачиз са карни туькIуьдач. Са кар ава хьи, патан чIалар чирвалаграй, муаллимривай чирзаватIа, хайи чIал чи руьгьди дидедин некIедихъ, адан лайлайрихъ галаз кужумзава. Дуьньядиз атай йикъалай чи япариз ван хьайи кьван хайи гафари чи рикIин дегьнейриз илифна чаз лезгивал лугьудай са кьетIенвал бахшда. Им я чун маса халкьарилай тафаватлу ийизвайди. Им я чаз бахтлувал гузвайди. Ингье чIал амаз кьван, чун адал рахазмай кьван чун - чун я. Ам квадарайла чун халкь хьиз амукьдач. ИкI тирди чизвайвиляй чи бубайри чаз веси авунай: «ЧIал чIатунихъ дегишмир, лезгияр!»
Садбуру чIалан вилик чпин жавабдарвал тIимиларун паталди регьят рехъ жагъурна лугьуда:
     - Заз лезги чIал хъсандиз чидач! 
     - Вучиз чидач? - лагьана абурухъ га­лаз гьуьжетиз кIан жеда заз. «Хтулдиз» «неве», «вахаз» «бажи», «стхадиз» «къардаш», «дидедиз» «мама», «бубадиз» «папа», «ракIариз» «къапу» лугьузвай и «лезгийриз» чеб батIул тирди субутун патал къекъерай акъатда зун. Ихьтинбур садни-кьвед я кьван? Ахпа шел акатна, « и кваз такьунин, икрам тавунин маяда яраб вуч аватIа? - лугьуз фикирди тухуда жув. «Тербия!» - лагьана жаваб гуда за жува-жуваз. Хизанда, кIвале, диде-бубади чир тавур затI аялди бажагьат кьади. Веледдиз жуван халкьни адан чIал кIанарзавайди, са гафни авачиз, дидени буба я. 
 
Ви мециз кьий
 
     Накь экуьнахъ Бакудин бульварда 3-4 яшарин са руш аялдални 55-60 яшарин са дишегьлидал дуьшуьш хьана зун. Аял кьве гъил ахъайна зверзавай. Адан шад ванер кьуд патаз чкIизвай:
     - Баде, чан баде! Зун гьикI зверзаватIа аку!
     Жуван япарин чIалахъ хьанач зун. Хтул чилел ярх жез кичIела, ам галайнихъ зверзавай дишегьлидиз килигна за.
     - Баде, зун кьамир ман, вуч жеда! - гьарайзавай аялди.
     - Яллагь, ви мециз кьий зун! - лагьана бадеди, ахпа аял кьуна цавуз хкажна. Абурун шад ванери вири чпихъ ялна. Инсанрин пIузаррал хъвер алай.
     Хвеши хьайи кьван вуч тир заз! На лугьуди, дуьнья заз ганвай! Бакудин инсанар ргазвай бульварда лезги бицIекдивай жуван дидед чIал ван хьун чIехи бахт тушни?
     Са герендилай зи хвешивал артухарай, зак лувар кутур мад са кар хьана. Бульвардин тренажёррин пипIе 5-6 яшарин са гада аялдин ван гьатнавай:
     - Ба, ша чун и тренажёрдал акьахин!
     Сифте заз жув ягъалмиш хьайи хьиз хьана. Ингье аялди мад гъилера гьарайна:
     - Ба, ша тIун!
     - Къвезва! Къвезва! - Адан буба атана акъатна.
     «Ви мециз кьий!» - лагьана за рикIе и аялдиз. Ахпа адан бубадив агатна:
     - Аялдиз дидед чIал чирнавай квез гьалал хьурай! - лагьана.
     Вич КцIар райондин ЭчIехуьряй тир, хизанни галаз Бакуда яшамиш жезвай Адигуьзел Жаферов гьуьлерал офицер я.  Ада Эльнур вичин гъвечIи велед тирди, кIвале вичихъ мадни кьве аял авайди малумарна.
     - Чи хизанда лезги чIал сад лагьай чкадал алайди я, - лагьана ада. - Чи аялар азербайжан ва урус чIаларални хъсандиз рахада, - алава хъувуна.
Руьгь акатнаваз хтана зун кIвализ.
 
Дидед чIал ватан я
 
     РикIелай ракъурна кIандач хьи, вичихъ кьилди гьукумат авачир гьар са халкьдин чIала тIал чIугваз тадай процессар кьиле фида. Лезги чIалани гьакI я. Гьавиляй за куз-куз кхьенай:
 
      Къе гьунар дуьньядал 
      гел тан я, лезгияр!
     Лезгидиз дидед чIал
     ватан я, лезгияр!
 
     Эхь, дидед чIал халкьдин руьгь я. Адахъ халкьдикай халкь, ватандикай ватан ийидай гуж ава. ЧIал квахьайла я халкь халкь яз, яни ватан ватан яз амукьдач. Вичин вири уьмуьр дидед чIалан таъсиб чIугуниз серф авур Дагъустандин халкьдин шаир Расул Гьамзатова хупI хъсандиз лагьанай: “Заз чир хьайитIа пака зи чIал рекьида, зун къе рекьиз гьазур я.”
     Къе аямди чи хиве чIехи са жавабдарвал тунва. Лезги чIал хвена гележег несилрал агакьарун паталди галайвилер авун кIвенкIве лезги чIалал кхьизвай къелемэгьлийрин хиве гьатзава. И рекьяй абуру вири руьштер санал шегьредиз акъуддай вахтар алукьнава. Са патахъай Дагъустандинни Азербайжандин чIалан пешекаррикай кьилдин чIалан комиссия туькIуьрна, кхьинрин сад тир къайдаяр генани цIалцIамарун герек я. Муькуь патахъай лагьайтIа, халкьдин кьула чIал кIанардай, адан дережа хкаждай мярекатар тухвана кIанзава. И рекьяй вичихъ чIехи агалкьунар авай СтIал Сулейманан райондин тежрибадикай менфят къачун чарасуз я. 
     Филологиядин илимрин доктор Михаил Алексеева лагьайвал, “Лезги чIал вичихъ хъсан гележег авай чIал я. Адал рахазвай, ам кIанзавай ин­санар пара ава. Абуру садрани хайи чIал гадардач… Са делилди рикI шадарзава - лезги чIалан алимрин кьадар къвердавай пара жезва… Лезги кхьинрин чIал гзаф иер, вичивай вири фикирар вижеваз лугьуз жедай, везинлу чIал я.”
 
Седакъет КЕРИМОВА
 
     Редакциядай: «Самур» газетдин и тилитдилай гатIунна чIал вилик тухуникай чинар гун, и месэладихъ авсиятда пешекарар агудун чи эрзиман я. Чахъ элкъвей столар, пешекаррихъ галаз гуьруьшар, чIалаз талукь нянияр ва маса мярекатар тухудай ният ава. Гьар са лезгиди и рекье вичелай алакьдай са гъвечIи кар авуртIа, чи чIал квахьдач.  

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
КцIар шегьер КцIарин мярекат Кьве хтул Сейлибурун кьилив За ви сурал цуьквер гъида…
Статьи из этой рубрики
Лезги чIалан гьалар гьикI я? Лезги чIал гьикI хуьн? ЧIехи гафарган Автор лезгинско-русского электронного словаря Къалабулух акатна
ЦIИЙИ ТИЛИТ
№: 7(312)
август, 2017

Скачать PDF

РУБРИКИ

ПОЛЕЗНОЕ