Малла Агьмед
Тарихдин геле аваз  |  2(307) 2017      
(Эвел газетдин 2016-йисан 26-нояб­р­­­дин, 22-декабрдин ва 2017-йисан 28-январдин тилитра)
 
     Къубадин комендант полковник Гимбута кьве рота аскерар ра­къурнавайди чир хьайила, аваранвияр вири кIвачел къарагъна. Малла Агьмеда хуьруьз агакь тавунмаз аскеррин вилик пад кьун къетIна. Аскерриз тамарай тIуз Аварандал вегьиз кIан хьана. Ингье абуруз лезгийри чпин рехъ атIанвайди чизвачир.     Аваранвийри тарарин далдадихъ акъвазна тфенгар аскеррал туькIуьрнавай. ГьикI ятIани и кардикай хабар кьур чапхунчийриз са легьзеда вилик цIар кIарна арадай акъатиз кIан хьана. Абуру басрух гун кумазни лезгийри рекьиз къванер авадарна. Кханай балкIанрин ванери аскерар чаш туна. Идакай менфят къачур Малла Агьмедан кIеретIди абурал марф хьиз гуьллеяр къур­на. Ягъунра цIудралди аскерар телеф хьана. Сагъ амукьайбур катна чпин чан куьтягьиз алахънатIани, вири есирда гьатна. Малла Агьмеда абурун яракьарни балкIанар вахчуна чеб саламатдиз ахъайна. Са аскердив комендантдив агакьарун патал чар кхьена вугана. Ада кхьенвай: «Полковник, ви аскерар телеф хьунухь за гьайифар чIугвазва. Ингье мад гъилера басрух гуз кIан хьайитIа, жуван гьайиф чIугу.» (Килиг: ЦГВИА. Ф. ВУА. Д. 6356. Л. 19-39).
     Чар кIелай комендантдивай рикI авуна мад гъилера Аварандал вегьиз хьанач. Идалай гъейри чкадин агьалийри датIана адан гьахъсузвилерикай шикаятарни ийизвай.
 
Гимбутан гьахъсузвилер
 
     1837-йисан 6-июлдиз Муьшкуьр магьалдин агьалийри комендантди ва чкадин гьакимри чпиз гьихьтин  зулумар ийизватIа Къафкъаздин сердердиз шикаятнай. (Килиг: ЦГИА Грузии. Ф. 8. Д. 4118. Л. 122,125). Гимбутан гьахъсузвилерикай Шишпара магьалдин агьалийрини 1837-йисан июлдин вацра 96 касдин къулар алаз Дагъустан округдин кьил генерал-майор Реуттаз шикаятдин чар ракъурнай. И чарче абуру Гимбута чпиз гьихьтин зулумар ийизватIа къалурайдалай кьулухъ кхьенай: «…Ада, Гимбута Варшавадиз ракъурун патал чавай гужуналди итимар тIалабзава. Им вучтин кар ятIа чирун патал чун Жагъажугъ вацIун кьере кIватI хьана. И береда Шабран  магьалдин агьалийрини Кьудял кIеледа кIватI хьана веревирдер ийизвай. И месэладикай хабар кьур комендант Гимбута кIеледиз атанвай нуфузлу ксар, агъсакъалар гатаз туна ва абур чпин кIвалериз чукурна. Чи кьилив Мамед Риза бег ракъурна. Адани квез Урусатдин начальникриз табий жез кIанзавач лагьана, буьгьтенар вегьена, жемятриз кичIерарна… Гьа ихьтин гьахъсузвилер  фикирда кьуна, чна Квевай Гимбут комендантвилин къуллугъдилай алудун тIалабзава.» (ЦГИА Грузии. Ф. 8. Д. 4118. Л. 93,96).
     Гуьгъуьнлай Уьнуьгъ, Хуьлуьхъ, Жек, Будугъ хуьрерин ва Рутул, Ахтыпара, Алтыпара, Докъузпара магьалрин агьалийри генерал-майор Реуттаз Гимбутакай шикаятар авуна. (Килиг: Мад гьана, ч. 83-86).  
     Комендантди а чIавуз 645 кIваликай ибарат тир Къуба шегьердин агьалийризни гзаф зулум ийизвай. Гьавиляй къубавийри Къафкъаздин сердердиз кхьенай: «Жанаби Гимбут Къубадин комендантвилин къуллугъдал тайин хьайидалай кьулухъ чун гьар жуьредин кIевера тваз, пуд йисан къене чавай 2700 манат къизил пул артух кIватIнава… Адан гьахъсузвилерикай чна генерал Кокановаз шикаятар авунатIани, са нетижа хьанач. Комендантди лагьайтIа, чун генани кIевера туна, чна винидихъ къалурай пуларилай гъейри чавай мадни 3000 манат къизил пул кIватI хъувуна… Ада чун Къуба кIеледин цлар эцигиз мажбурна, ахпа абур чукIурна, кьвед лагьай гъи­лера эхцигиз туна…» (ЦГИА Грузии. Ф.8. Д.4118. Л.120)
     Гьа ихьтин гьахъсузвилер акваз Муьшкуьрдин агьалийри Къафкъаздин сердердивай тIалабнай: «ЧIехи жанабидиз малумат гуналди чна адавай къанундиз акси гьерекатар ийизвай комендант Гимбут, гьакIни чаз къарши вири гьахъсузвилера адахъ галаз санал иштиракзавай таржумачи Асланов, Мегьамедхан бег, Жаферкъули агъа къуллугъдилай алудун тIалабзава.» (ЦГИА Грузии. Ф.8. Д.4118. Л.122,125)
     Комендантди вичиз кIандайвал девран гьализ акур наибри ва чкадин маса гьакимри халкьдин кьилел мадни гзаф цIай къурзавай. Идан гьакъиндай   Азербайжандин тарихчи А.Сумбатзадеди икI кхьенва: «Санлай къачурла, наиб­рин гьахъсузвилерин и кьил а кьил авачир: гьукуматдин крар патал 100 араба герек тиртIа, абуру 300 тIалабзавай. 100 араба кардик кутуна, 200 арабадин патахъай пулар къачузвай. Наибри халкьдивай гьукуматди къачузвайдалай артух налогар къачузвай…
     Халкьдин хам алажунин карда чкадин киричийри - Жаферкъули агъа Бакиханов, Къурбан Нифталиев, Гьажи Амин, Исмаил Мамедкъули, Зейнал 
хьтин ксари ва масабуру мукьувай иштиракзавай.» (Сумбатзаде А.С. Кубинское восстание. Баку, 1961. С.64, 122,125). Гьа ихьтин гьалар акур Малла Агьмеда меслят гъун паталди Шейх Мегьамед Ярагъвидин ва Имам Шамилан кьилив фин къетI авуна.
 
Имам Шамилан кьилив
 
     Шамилаз а вахтунда Куьредин ва Къу­бадин вири лезгияр кIвачел къарагъ­на кIанзавай. 1837-йисан март-апрель варцара адан агалкьунар мадни гзаф хьанвай. Генерал П.Х.Граббеди малумат гайивал, «и агалкьунар себеб яз Куьредин ва Къазикъумухдин ханлухар, Акуша, Кара Къайтагъ, Табасаран, Самурдин азад жемиятар югъ-къандивай адан (Шамилан - М.М.) таъсирдик акатзавай.» (ЦГВИА. Ф. ВУА. Д. 6399. Л. 16).
     Шейх Мегьамед Ярагъвидин меслятдалди майдин сифте кьилера вичин кьилив атанвай Малла Агьмед акурла Имам Шамилаз хвеши хьана. Ада март-апрель варцара Къубада кьиле фейи вакъиаяр хабар кьурдалай кьулухъ, а чIавуз кIвачел къарагъай ксари къетIивилелди женг чIугун тавуна кIвалериз хъфиналди дуьз гьерекат авунач лагьана. «Куьн атлуяр кIватIдач (Варшавадиз ракъурун патал - М.М) лагьай гафарин ва кагъазрин чIалахъ жемир, - лагьана Шамила, - ибур таб гафар я, абуру атлуяр мадни кIватI хъийидайди я. Чапхунчийрин пацукай хкатун, азад хьун паталди виридалайни хъсан рехъ гъиле яракь кьуна гъулгъула къарагъарун я.» (ЦГВИА. Ф. ВУА. Д. 6356. Л. 19-39).
     Шамила Малла Агьмедаз вичиз лезгийрин куьмек герек тирди лагьана. Адаз лезгийрин куьмекдалди вичин агалкьунар мягькемариз кIанзавай. Гьавиляй Молла Агьмедав вугана къубавийриз чар ракъурна. Им Имам Шамила Къубадин лезгийриз кхьенвай сад лагьай чар тир. Малла Агьмеда а чар майдин вацран юкьвара хуьлуьхъви Гьажи Мегьамедав агакьарнай. Майор Ищенкоди подполковник Гринфельдаз ракъурай рапортда къалурнавайвал, и чарче Имам Шамила Къуба вилаятдин лезгийриз гъазаватдиз къарагъун патал эвер ганвай. Ана кхьенвай: «…Мусурманар! За Ашильтадин  кIаник пачагьдин кьушунар гьикI кукIварнатIа, квез вилералди акуна. Зи са гъапа авай кьегьалри Телетлдин патав пачагьдин кьушунар дарбадагъна, абур чпин вири къуватар зи аксина къара­гъаруниз мажбурна. Ихьтин гьалар себеб яз зани Дагъустандин халкьар, гьатта Самбурдин а пата, гьуьлел кьван авай агьалиярни кваз абурун (чапхунчийрин - М.М.) аксина къарагъарна.» (Бушуев С.К. Борьба горцев за независимость под руководством Шамиля. М. - Л., 1936. С.85).
     Тарихдин чешмейрай аквазвайвал, Шамилан сад лагьай чарчи Къубадин лезгийриз са акьван эсер авунач. Вучиз лагьайтIа чар абуру геж, наразивилер къа­лурзавай ксар секин хьана чпин кIвалериз хъфейдалай кьулухъ къачунай.
     Малла Агьмеда фагьумзавайвал, халкь кIвачел къарагъарун патал кьвед лагьай чар герек тир. Гьавиляй ада мад гъилера Шамилан кьилив фин къетI авуна ва са кьадар вахтундилай вичин са шумуд атлуни галаз Дагъустандиз рекье гьатна.
 
Кьвед лагьай чар
 
     Шамилан кьвед лагьай чарчи гъул­гъуладиз гьазур жезвай халкьдик руьгь кутунай. И гъилера Гьажи Мегьамедав чар Малла Агьмеда ваъ, маса ксари агакьарнай. Вичив чар ни ва гьикI вуганатIа Гьажи Мегьамеда икI лагьанай: «Зун жуваз герек яз Вини магьалдин ЦIехуьлрин хуьруьз фейила тIигьиржалви Рзахана зав чар вугана ва лагьана хьи, и чар агакьара лагьайди Шамилаз мукьва ксарикай Эмирали я. Зи, Иляс бегдин, муругъви Гьасан бегдин, Хуршудан ва маса старшинайрин тIварцелди ракъурнавай и чарчел Шамилан кIумпни алай. Чарче ихьтин гафар кхьенвай: «…Гъиле яракь яхъ, чи дин ва адетар такIан ксарин аксина женг чIугу. Урусар завай са затI тIалаб жедай гьалда авач, за йифиз-юкъуз абурухъ галаз женг чIугуна чи къуватар артух тирди якъин авунва. Абуру гузвай гьакIан гафарин ва кагъазрин чIалахъ жемир, кисун квез зарар я.» (ЦАР, III отд., 4 эксп., д. 150. Показание руководителя восстания Гаджи Мамеда во время следствия пос­ле его ареста. С. 13).     
     Шамилан кьвед лагьай чарчи Гьажи Мегьамедаз ва халкьдиз гьикI эсер авунатIа а береда сивяй-сивиз фейи «Шамилан чар» манидай хъсандиз чир жезва. Бендер лагьай са бязи ксари малумат гузвайвал, мани 20 бендиникай ибарат я ва адан чIалар туькIуьрнавайди аваранви Малла Агьмед я. Са бязибуру чар агакьара лагьай кас машгьур шаир тIигьиржалви Эмирали тирвиляй шиирни гьада теснифнавайди я лугьузва. Ингье и шаирдин яратмишунар тупIалай авур ксарикай я филологиядин илимрин доктор Мавлуд Ярагьмедоваз, яни масабуруз архиврай ва халкьдин мецерай шаирдин ихьтин шиир гьатнавач. Филологиядин илимрин доктор, профессор Ражидин Гьайдарова ина Эмиралидин хатI авач, ам Малла Агьмедан шиир хьунухь мумкин я лагьанай. Гьар гьикI ятIани, вич 20 бенд я лугьузвай, мани хьиз мецера гьатнавай шиирдин чна 2004-йисуз халкьдивай кIватIнавай бендерин сифте  цIарарай ана авай женгчи руьгь гьасятда кьатIуз жеда:
 
     Шамила дагъларай ракъурна хабар,
     Вири къубавийриз кIела лугьуз чар.
     Имамди кхьена туькIуьрай кагъаз,
     КIелзавай ксари кимел, ван алаз.
 
     Гьажи Мегьамедаз женг чIугу лугьуз,
     Гавурар Къубадай чукура лугьуз.
     Ада лезгийривай ийизвай тIалаб,
     Шамилаз мукьвара кIанзавай жаваб…
 
Муьзеффер МЕЛИКМАМЕДОВ
(Гуьгъ ама)
 

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
И чил хайи диге я Кьегьалар рекьидач! Азизан Алем ЧIал хуьнин мураддалди Лезги чIалан тарсар
Статьи из этой рубрики
РикIелай ракъурдач Чун гьикI муьтIуьгъарзавай? Bakıya köməyə gələn ləzgilər ЧIехи амадаг Чун гьикI муьтIуьгъарзавай?
ЦIИЙИ ТИЛИТ
№: 8(353)
декабрь, 2021

Скачать PDF

РУБРИКИ
Tarixin izi ilə
Gəncliyimiz – qürurumuz
Чи къагьриманар
Yubiley
Люди и судьбы
Шаирар
"Самур" - 30
Редакциядин дустар
Яран сувар
Qarabağ müharibəsi
Diqqət: İnsan taleyi!
İnam və iman
"Soyuq günəş"
ЦIийи фильм
Dünya xalqları
Чи тарих
Тарих авайвал
Müsahibə
Спасём планету
Dünya ləzgiləri
Дагъустан
Диктант
Чи кьегьалар
Редактордин гаф
Чи классикар
"Самур" - 20
Мах
ЦIийи ктабар
Жеч гьа!..
Dağıstan xalqları
И чил хайи диге я
Добрые вести
Milli Məclisə məktub
Новости Россотрудничества
Известные лезгины
Марагълу инсанар
Redaksiyaya məktub
Языки мира
Лезги чIалан месэлаяр
Квез чидани?
Известные лезгиноведы
Лезгияр вирина
Юбилей
SOS!!!
С верой в душе
"Самурдин мектеб"
Мораль
Чи адетар
Məşhur ləzgilər
Новости на все голоса
Чи хуьрер
Хъсан хабарар
Известные кавказоведы
Чи адетар
Yeniliklər
Чешне къачу!
Чакай кхьенай ...
Алимрин веревирдер
Çıxışlarımızın əks-sədası
Барка
Эпитафия
Ша, лезги чIалал рахан!
Хабарар
Тарихдин геле аваз
Поэзия
Харусенят
Этнография
Дагестан
Народы мира
Спорт
Инсанар, кьисметар
Редакциядиз чар
Чир-течир
Yeni kitablar
Фольклор
Чи сейлибур
Дайджест
Чи тавдин кIвал

ПОЛЕЗНОЕ