Чи гафар
"Самурдин мектеб"  |  3(308) 2017      
Дехьне
 
     Чи чIала и гафунин са шумуд вариант ава: техьне, техьнен, къетехьне ва мсб. Профессор Р.Гьайдарова кхьизвайвал, гафунин къадим вариант фиярин нугъатда ама: техи «фад». Дехьне гаф тех дибдин бинедал арадиз атанва. Гекъиг: техи «фад»; техиту «фадамаз»; техизилагь «фадлай»; техи-техи «фад-фад» (фиярин нугъат).
     Дехьне гафуникай урус чIалан «недавно, давеча» гафарин манада менфят къачузва. Адакай лезги чIала маса гафарни арадал атанва: къетне, къетехьне, дехьненанди ва мсб.
 
Мулах
 
     И гафунихъ кьве мана ава: а) куьнуьдин рекьер; б) цIурур тавур мум. Профессор Р.Гьайдарова кхьизвайвал, гафунин дувулдихъ чIиж лугьудай манани авайди тир. А манада и дувул мулдин гафуна ава: мулдин цуьк, яни чIижрен цуьк.
     Цуьквериз ихьтин тIварар гун лезги чIала адетдин кар я: шутIра цуьк, варвард цуьк, атра цуьк, махпурд цуьк, алгъанд цуьк ва мсб. Гьа инал лугьун хьи, варвар гафунин асул манани чIиж я. Бязи нугъатра (КIири) варвар чубарук хьтин, гатуз цавун аршда къугъвадай ничхирдиз лугьузва. А ничхир лезгийри чIижерин душман яз гьисабзава. Варв агъул чIала «чIиж» лугьудай манада гилани авазва.
 
ПIупIни-шубуб
 
     Лезги чIалан фразеологияда гзаф дуьшуьш жезвай и ибарадикай СтIал Сулейманани сересдаказ менфят къачунва. Дуьм-дуьз сад хьтин манаяр авай кьве чIалан гафарикай туькIуьр хьанва: пIупI (лезги чIала), шубуб (табасаран чIала).
     Эвелдай и ибарадин мана «са чIални чир тахьун» тир. Гуьгъуьнлай адак «гьакIан крарни чир тахьун, авамвал» хьтин манаяр акатна.
 
Сусбур
 
     Бязи лезги нугъатра дуьшуьш хъжезмай и гаф са-садбур ибарадин сесер дегиш хьанвай вариант туш, ам сад гафуникай ваъ, вичин хсуси маса дибдикай туькIуьр хьанвай гаф я. Садан чкадал сус лезги чIалан яркIи нугъатда гьалтзава: сусбуру «са-садбуру». Аквазвайвал, ам гилан аямда сесер дегиш хьунин нетижа туш, чи чIалан къерехдин нугъатда хвенвай тарихдин факт я.
 
ЦIангур
 
     Им недай хъчарин са жуьре я. ЧIалан алимрин фикирдалди гафунин дибар нацIни къур я. Талукьвилин падежда сад лагьай дибдикай на гьижа аватна (нацIан-цIан), кьвед лагьай дибда къ сес г-див дегиш хьана: нацIан гурдикай (нацIун) цIангур гаф арадал атана.
 
Квардал
 
     Дагъустандин Кьурагь районда хуьруьн тIвар тир и ойконим сифтедай ойконим тушир, «минара» мана авай квард гаф тир. Хуьруьн тIвар адакай ахпа, ана агьалияр яшамиш жез гатIунайла хьана. Ам «минара» мана авай гаф яз чи чIалан нугъатра амазма. Месэла, Ахцегьа «квард аквар хев» лугьудай топоним ава.
 

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
И чил хайи диге я Яран сувар, жуван сувар Редакцияди мугьманар кьабулна Для сохранения языка Мубарак
Статьи из этой рубрики
Чи ибараяр "Самур" газетдин дустар Чи аялар патал Яран сувар Гуьзел муаллим
ЦIИЙИ ТИЛИТ
№: 8(353)
декабрь, 2021

Скачать PDF

РУБРИКИ
Tarixin izi ilə
Gəncliyimiz – qürurumuz
Чи къагьриманар
Yubiley
Люди и судьбы
Шаирар
"Самур" - 30
Редакциядин дустар
Яран сувар
Qarabağ müharibəsi
Diqqət: İnsan taleyi!
İnam və iman
"Soyuq günəş"
ЦIийи фильм
Dünya xalqları
Чи тарих
Тарих авайвал
Müsahibə
Спасём планету
Dünya ləzgiləri
Дагъустан
Диктант
Чи кьегьалар
Редактордин гаф
Чи классикар
"Самур" - 20
Мах
ЦIийи ктабар
Жеч гьа!..
Dağıstan xalqları
И чил хайи диге я
Добрые вести
Milli Məclisə məktub
Новости Россотрудничества
Известные лезгины
Марагълу инсанар
Redaksiyaya məktub
Языки мира
Лезги чIалан месэлаяр
Квез чидани?
Известные лезгиноведы
Лезгияр вирина
Юбилей
SOS!!!
С верой в душе
"Самурдин мектеб"
Мораль
Чи адетар
Məşhur ləzgilər
Новости на все голоса
Чи хуьрер
Хъсан хабарар
Известные кавказоведы
Чи адетар
Yeniliklər
Чешне къачу!
Чакай кхьенай ...
Алимрин веревирдер
Çıxışlarımızın əks-sədası
Барка
Эпитафия
Ша, лезги чIалал рахан!
Хабарар
Тарихдин геле аваз
Поэзия
Харусенят
Этнография
Дагестан
Народы мира
Спорт
Инсанар, кьисметар
Редакциядиз чар
Чир-течир
Yeni kitablar
Фольклор
Чи сейлибур
Дайджест
Чи тавдин кIвал

ПОЛЕЗНОЕ