Чи литературадик пай кутуна
"Самур" - 20  |  3(250) 2012      

Алатай йисара «Самурди» чи литературадик генани чIехи пай кутуна. Икьван гагьди малум тушир халкьдин мецин эсерар кIватIна. Абурун арада гзаф къиметлу кьисаяр, хкетар, манияр (бендер, баядар), махар ва маса мецин эсерар ава. Сифте яз Шабрандикай VIII виш йисаз талукь риваят, «Аризан кьвал», «Арбисан хьел» риваятар, Азербайжандин Гъилин ХатIарин Институтдин фондунай гьатай «ЧIехи Александракай хкет» (жагъурайди филологиядин илимрин доктор Мавлуд Ярагьмедов я) хьтин эсерар, Касбубадин цIийи хкетар, Гьажи Давудакайни КIири Бабадикай халкьди туькIуьрай къагьриманвилин манияр газетдин чинриз акъудна.
«Самурди» шумудни са элдин шаиррин яратмишунрикай кIелзавайбуруз малумат гана. Сифте яз чна Етим Эминан икьван гагьди малум тушир «Жедач», «Муьршуьд», «Валлагьи-биллагьи» шиирар, СтIал Саядан 12 шиир, Эмираслан Гъанидин садазни малум тушир шиирар чапна. Газетдин чинриз Саид Агьмедакай, Ихрек Режебакай, Миграгъ Мердалидикай риваятар, Ашукь Суьйгуьнакай, Кьурагь Афизатакай, Мирзе Али ал-Ахтыдикай, Кесиб Абдуллагьакай, ТIигьиржалви Эмиралидикай цIийи малуматар акъудна. Чи классикрикай Етим Эминан ва СтIал Сулейманан чIалар чIурна масакIа къелемдиз гузвай ксариз кесерлу жавабар гана.
Газетди икьван гагьди халкьдиз тийижир шумудни са шаирар винел акъудна ва и кардалди лезги литературадик мадни чIехи пай кутуна.
«Самурди» ара датIана жегьил къелемэгьлийриз куьмек гана. Эхиримжи 15 йисуз 64 жегьилдин шиирар сифте яз газетдин чинриз акъатна. Чна куьмек гайи жегьил авторрикай са шумудан кьилди ктабар чап хьанва.

 

Шарвилидикай цIийи делилар агакьарна

Чи машгьур къелемэгьли Искендер Къазиева кIватIнавай материалрин бинедаллаз туькIуьрнавай «Шарвили» эпосдин «Шарвили Гияр шегьерда» чIук сифте яз «Самурда» чап хьана. Ам чав филологиядин илимрин доктор Мавлуд Ярагьмедова агакьарнай. Гуьгъуьнлай «Шарвилидин зурба гьунар», «Шарвилидин тур» хьтин чIукарни газетдиз акъудна. «Шарвилидин зурба гьунарар» тIвар ганвай чина чи къагьримандикай туькIуьрнавай тарихдин манияр чапна. Газетди кьилди «Шарвилидикай чирвилер» тIвар ганвай чин кардик кутуна. Ина женгчи, пагьливан, спортсмен хьиз Шарвилидин образ ачухарзавай макъалаяр чапна. И тема газетди инлай кьулухъни давамарда.

Маниярни бубайрин мисалар кIватIна
Лезги фольклорда манийри (бендери, баядри) ва бубайрин мисалри чIехи чка   кьазва. Икьван гагьди чи пешекарри агъзурралди манияр ва бубайрин мисалар кIватIна-ватIани и кар мадни давам жезва. Вучиз ла-гьайтIа гьелелиг винел акъуднавайди чи куьтягь тежер хазинадин лап тIимил паяр я. И кар вилик тухун патал редакцияди кьилди экспедиция туькIуьрна. «Самурдин» экспедицияди 1997-2011-йисара КцIарин, Къубадин, Хачмазин, Къебеледин, Исмаиллыдин хуьрерай 2 агъзурдав агакьна цIийи манияр (бендер, баядар) кIватIна. Абурукай икьван гагьди санани чап тахьанвай 624 баядни бенд газетдин «Сад за лугьун, сад вуна лагь», «Са мани лагь, чан баде», «Чи руьгь хуьзвай баядар», «Чи дегьнейрин кьуд цIарар» тIварар ганвай чинриз акъудна, гьакIни кьилди чапна. Алай вахтунда Азербайжандин лезгияр яшамиш жезвай районрай 28 касди «Самурдин» экспедициядиз манияр кIватIиз куьмек гузва.
Алатай ийсара чна халкьдивай кIватIнавай бубайрин мисалрин кьадар 1400-дав агакьнава. Абурукай 600-далай виниз мисалар газетда чап хьана.


Элдин шаирар винел акъудна

Икьван гагьди чи пешекарар кьилди кьуд цIарцIин рикI юзурдай баядарни бендер туькIуьрзавай чIалан устадар - элдин шаирар винел акъудиз алахънавач. И кардик Седакъет Керимовади кьил кутуна ва эхиримжи йисара ада кIелзавайбурув КцIарай тир Мейрам Ибрагьимова (Зинданмуругъ), Тевриз Пиралиева (ЧIакIар), Бедирнисе (Эвежугъ), Сусанханум Келбелиева (ГадацIийихуьр), Эбинат Пиругъланан руш (ГадацIийихуьр), Саимат Нурметова (Аваран), Айнисе Мамедалиева (ГадацIийихуьр), Ибрагьим Афажан ва Гуьлендам Йылдыз (Туьркиядин Кирне хуьр) хьтин элдин шаиррикай малуматар агакьарна. Гила ада Къубадин, Хачмазин, Огъуздин, Исмаиллыдин, Къебеледин лезги элдин шаиррикай макъалаяр гьазурзава.


ЧIалан устадрин суракьда хьана


«Самурдин» агал-кьунрикай садни ада эхиримжи йисара винел акъудай юкьван виш йисарин ва XVIII-XX асиррин шаирар я. Газетди чи литературадин тIимил чирнавай чинар ачухарна. Сифте яз кIелзавайбурув XII-XV виш йисара яшамиш хьайи Абу-у-Фадл Халиф ибн Али Лезги, Гьаким ал-Лезги, Юсуф Ширванви, Зайнаб Хиневи, Муса ибн Юсуф ибн Гьуьсейн ал-Лезги, Абдулрашид ибн Салигь Лезги, Шейх Маруф Кьурагьви хьтин чIалан устадрикай, гьакIни XIX-XX виш йисарин машгьур шаиррикай тир Ашукь Суьйгуьнакай гегьенш малуматар агакьарна. Агъадихъ чна чпин яратмишунар винел акъудай са бязи чIалан устадар кIелзавайбурун рикIел хкизва.

Гуьлгер (VIII виш йис)

VIII виш йисуз яшамиш хьайи, араб чапхунчийри элкъуьрна цIарцIе тур Билисандиз (Агъа СтIал ва Вини СтIал хуьрерин арада хьайи лезги шегьер) куьмек гун патал Ганияр, Гуьне, КIеле, Хъацар, Лагар, Багьал, Цул, Дебенабур, КIвахъар хуьрерин агьалийрикай кьушун кIватIна женгерик экечIай Гуьлгера арабрин сердер Филан кьушун кукIварнай. И кьегьал руша вичин шиирралди женгиниз эвер гудай. Чи журналистри шаирдин «Атана», «Угьар», «Къарагъа» шиирар халкьдин мецей кIватIна туьхкIуьрна. Юкьван виш йисарин са бязи араб авторрин эсеррай Гуьлгеракай ганвай малуматар гъилик авуна.

Абдулрашид ибн Салигь Лезги (1226-1306)

Муьшкуьрдин чилел дуьньядиз атай, амма ватандивай яргъара, араб уьлквейра яшамиш хьайи машгьур лезги алим, лукьман ва шаир Абдулрашид ибн Салигь Лезги 1306-йисуз Медина шегьерда рагьметдиз фенай. Лезги, араб ва фарс чIаларал къиметлу эсерар теснифай Абдулрашид Ширваншагь III Ферибурзан имаратда кьиле фейи шаиррин гьуьжетунра уфтан хьанай. Пачагьди Ширваншгьдиз бахш авур поэмадай адаз са батман къизилар ва чергес пурар алай са шив ганай.
50 йисуз гъурбатда яшамиш хьайи шаирдин уьмуьрдин рекьикайни яратмишунрикай делилар винел акъудай М.Меликмамедова кIелзавайбурув адан са шумуд шиирни агакьарна.
 

Селей (VIII виш йис)

ВикIегь, хци мез авай, мел-мехъеррик манийрал илигдай Селей зурба шаир тир. Ам гилан КцIар райондин Яргун хуьре дидедиз хьанай. Ада теснифай шиирарни баядар къедалди халкьдин меце ама.
Гьуьлуьз фена вичиз са гапIал аялар хьанатIани, яргъи уьмуьр гьалнатIани Селеявай вичин сифте муьгьуьббат рикIелай алудиз хьаначир. Гьавиляй ада теснифай гзаф манияр шаирдин бахтсуз ашкъидикай лагьанвай чIалар я. Шаирдин яратмишунар винел акъудай чи журналистри адакай очерк кхьена, кIелзавайбурув агакьарна.

Шейх Маруф Кьурагьви (XIV-XV)

XIV-XV виш йисара яшамиш хьайи лезги Шейх Маруф РагъэкъечIдай патан къудратлу шаиррикай тир. Шираз, Гьерат, Нишапур, Исфагьан, Мешгьед, Гьемедан, Шам хьтин шегьеррин вишералди инсанри адан рубаияр хуралай кIелдай.
Шаирдин са бязи рубаияр 1640-йисуз туькIуьрнавай кIватIалда гьатнава. Алай вахтунда Азербайжандин Гъилин ХатIарин Институтдин фондуна хуьзвай и кIватIалда фарс чIалал кхьизвай 94 машгьур шаирдин шиирар ганва.
Вич Кьурагьай тир Шейх Маруфаз фарс, араб, туьрк чIалар дериндай чидай. Шаирдикай малуматар гайиди филологиядин илимрин доктор Мавлуд Ярагьмедов я. Адан «Кьурагьви Шейх Маруф» тIвар ганвай ма-къалани сифте яз 1997-йисан 1-октябрдиз «Самур» газетдин чинриз акъатна.

Саяд Пери
(1800-1920)
1800-йисуз Азербайжандин гилан КцIар райондин ГадацIийихуьре дидедиз хьйи Саяд Пери Регьимхановади 120 йис уьмуьр гьалнай. Вичин уьмуьр бахтсузди хьанатIани, ада кIанивални вафалувал вине кьуна, михьи муьгьуьббатдикайни залан кьисметдикай поэзиядин инжияр туькIуьрна. Шаирдин гзаф гекъигунар ва рифмаяр сифте яз ада вичи туькIуьрнавайбур я ва адал къведалди чи литературада дуьшуьш жезвайбур туш. Гьавиляй Саяд Перидин шиирар гзаф везинлу ва рикIиз таъсирдайбур я. Сифте яз адан яратмишунар винел акъудай чи журналистри «Самурдин» кIелдайбурув шаирдин шиирарни агакьарна.

Яргунви Исгьакь эфенди
(1847-1927)

Виликан Къуба уезддин Яргун хуьре дидедиз хьайи Исгьакь эфенди чIехи маарифчи ва алим тир. Ам гьамни алатай асирдин 40-йисара урусрин алим, профессор Н.И.Покровскийди кхьейвал «XIX виш йисан фикир желбдай шаиррикай тир». Ада вичин кьве гьавадин, 20 утагъдикай ибарат тир кIвалин 15 утагъ хуьруьн мектебдин ва «Маариф» жемиятдин ихтиярда вуганай. Исгьакь эфендиди йикъа садра вичин гьисабдай мектебдин аялриз тIуьн гудай, кесиб аялриз пекер къачудай.
Исгьакь эфендидин яратмишунра 1877-йисан бунтарин темади, кIел-кхьин чирунихъ, чIал вилик тухунихъ, марифатдихъ, диндихъ галаз алакъалу месэлайри чIехи чка кьазва. Шаирдикай макъала ва адан шиирар сифте яз «Самур» газетдин чинриз акъатна.

СтIал Назлу (1882-1946)

1882-йисуз Куьре округдин Агъа СтIал хуьре дидедиз хьайи СтIал Назлу Лезгистандин агьваллу ва савадлу тухумрикай  садан векил тир. И сихилдик чIалан пешекарар, шаирар, алимар гзаф хьанай. СтIал Назлу акьван чIехи алакьунар авай шаир тир хьи, вичиз акур затIуникай, вакъиадикай гьасятда чIал кутIундай. Филологиядин илимрин доктор, шаир Фейзудин Нагъиева адакай кхьей макъала эвелни-эвел «Самур» газетди чапна. Чна СтIал Назлудин шиирарни кIелзавайбурув агакьарна.

Теймур Алиханов (1924-1963)

Вич алатай асирдин 50-йисара «РикIин гаф» кIватIал туькIуь-рай ксарикай тир Теймур Алиханова Забит Ризвановахъ, Лезги Няметахъ, Байрам Салимовахъ, Иззет Шерифовахъ ва масабурухъ галаз санал халкьдин ихтиярар хуьн патал женг чIугунай. Москвадиз фена гьукуматдин ва партиядин регьберривай лезгийриз къарши тухузвай чIуру сиясат дегишарун тIалабнай. Ада сифте яз Къуба райондин Дигагь хуьруьн юкьван мектебда урус чIалан синифар кардик кутунай. 60-йисарин юкьвара са куьмекни авачиз, текдиз Къубада лезгидалди газет акъуднай.
ЧIехи женгчи я лугьуз репрессиядик акатна, 39 йиса аваз рагьметдиз фейи Т.Алиханов гьамни хъсан шаир тир. «Самур» газетди адан яратмишунрикай гегьеншдиз кхьена, шиирар чапна.

Яргунви Исгьакь эфенди

ЧIал квадармир

КвадарайтIа мални девлет,
На ам хвейи кIвал квадармир.
Баянлухда кутуна вил,
Бегьер гъайи сал квадармир.

ЭлячI тежез уьмуьрд гирве,
Женгер чIугваз гьатна кIеве
Халкьдин дерди аваз хиве
РикIи чIугур тIал квадармир.

КIвал квахьайтIа, жеда ваз тIар,
Эл квахьайтIа, къвада вал хар.
Эхун патал хьайи крар
На гьиссерин звал квадармир.

ХьайитIа ваз и дуьнья дар,
КвадарайтIа вири затIар,
Эхирдал кьван хуьн патал тIвар,
Вуна жуван чIал квадармир.

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
“Самур” газетдин 20 йис тамам хьана! Сейран бадеди кIелзава Газет кхьизвайбур пара жезва Чирвилер къачузва Жегьилар ва интернет
Статьи из этой рубрики
«Самур» чи ивидин дамар я Агалкьунрин 20 йис «Самур» гьар хизандиз! Сувариз элкъвей мярекат “Самур” газетдин 20 йис тамам хьана!
ЦIИЙИ ТИЛИТ
№: 8(353)
декабрь, 2021

Скачать PDF

РУБРИКИ
Tarixin izi ilə
Gəncliyimiz – qürurumuz
Чи къагьриманар
Yubiley
Люди и судьбы
Шаирар
"Самур" - 30
Редакциядин дустар
Яран сувар
Qarabağ müharibəsi
Diqqət: İnsan taleyi!
İnam və iman
"Soyuq günəş"
ЦIийи фильм
Dünya xalqları
Чи тарих
Тарих авайвал
Müsahibə
Спасём планету
Dünya ləzgiləri
Дагъустан
Диктант
Чи кьегьалар
Редактордин гаф
Чи классикар
"Самур" - 20
Мах
ЦIийи ктабар
Жеч гьа!..
Dağıstan xalqları
И чил хайи диге я
Добрые вести
Milli Məclisə məktub
Новости Россотрудничества
Известные лезгины
Марагълу инсанар
Redaksiyaya məktub
Языки мира
Лезги чIалан месэлаяр
Квез чидани?
Известные лезгиноведы
Лезгияр вирина
Юбилей
SOS!!!
С верой в душе
"Самурдин мектеб"
Мораль
Чи адетар
Məşhur ləzgilər
Новости на все голоса
Чи хуьрер
Хъсан хабарар
Известные кавказоведы
Чи адетар
Yeniliklər
Чешне къачу!
Чакай кхьенай ...
Алимрин веревирдер
Çıxışlarımızın əks-sədası
Барка
Эпитафия
Ша, лезги чIалал рахан!
Хабарар
Тарихдин геле аваз
Поэзия
Харусенят
Этнография
Дагестан
Народы мира
Спорт
Инсанар, кьисметар
Редакциядиз чар
Чир-течир
Yeni kitablar
Фольклор
Чи сейлибур
Дайджест
Чи тавдин кIвал

ПОЛЕЗНОЕ