Билистан, я тахьайтIа Билисан?
Тарихдин геле аваз  |  5(321) 2018      
     Дегь чIавара гьар са халкьди вич чапхунчийрикай хуьн патал кIелеяр, гьакIни кIеле-шегьерар эцигдай. Ихьтин эцигунрин куьмекдалди хайи чилел чанда са кьадар кичI авачиз яшамиш хьун мумкин тир. КIеви кIелеяр чIехи къуватрин хура акъваздай къалхан хьиз авай. Гьавиляй ихьтин кIелеяр эцигуниз иллаки фикир гудай.
     Лезгийрин дегь кIелейрик вичин тIвар бязи къадим фарс ва араб чешмейра «Билистан» хьиз гьатнавай Билисанни акатзава. КIвенкIве куьрелди чи кIелейрикай лугьун. Абурукай рахадайла чи чIалан алим, профессор Р.И.Гьайдарова икI кхьенва: «Лезгийрихъ малум тирвал, яракьралди тадаракламишнавай дяведин чIехи кIелеяр хьа­йиди туш. Бязи чIехи хуьрера къаравулчи, хуьр хуьдай, лазим дуьшуьшра тадиз хуьруьнбур кIватIдай ва я азанар, минежатар ядай минараяр аваз хьана. Бязи хуьрера минараяр (месела, Хуьруьга) ва я абурун бинеяр амазма.
     Дяведин къелеяр лагьайтIа, абур Лезгистанда фарсари ва туьрквери яратмишна. Фарсари эцигайбурал «кIеле», туьрквери эцигайбурал «къеле» тIварар ала: Къайи кIеле, Хенжел кIеле (фарс), ЛукIар къеле, Турпагъ къеле (туьрк) ва мсб». (Р.И.Гьайдаров. Лезги чIалан этимологиядиз гьахьун. Магьачкъала, 2005. Ч. 33-34).
     Гьа инал лугьун хьи, алим анжах Куьредикай рахазва ва адаз Къуба пата хьайи пуд кIеледикай, гилан Хъимил хуьруьз мукьув эцигай кьве Гаргар кIеледикай хабар авач. Сад лагьай кIеле чи эрадал къведалди I агъзур йисан сад лагьай паюна, кьвед лагьай кIеле чи эрадин эвел кьилера арадал атанай. Археологиядин материалри кьвед лагьай Гаргар кIеле V асирда эцигнавайди малумарзава. (Килиг: Дж.А.Халилов, К.О.Кошкарлы, Р.Б.Аразова. Археологические памятники северо-восточного Азербайджана. Баку. 1991. Ч.35-39).
     Кьвед лагьайди, фарсари ва туьрквери чи чилериз басрух гудалди чахъ шумудни са кIелеяр авай. Я чна фарсаривай «кIеле» гафни къачунвачир ва абурухъ ахьтин гафни авач. Къадим девирра чахъ анжах КIеле тIвар алай 2 шегьер ва 18 хуьр хьанай. Идалай гъейри КIелет тIвар алай 4 хуьр, 2 КIелехуьр, КIеле Куьре шегьер, КIелед КIунтI, КIелет Лацар тIварар ганвай хуьрерни авай. Къуба пата «кIеле» компонентди арадиз гъанвай КIелет (Къалажух), КIеледуьз, КIеле Худат,  ГуьндуьзкIеле, ПитIишкIеле, ГьасанкIеле, БедиркIеле хьтин хуьрер алай вахтундани ава.
     «КIеле» лезгийри гьакIни шегьердиз лугьудай. Бязи лезги хуьрерин агьалийри исятдани Къубадиз КIеле лугьуда. КъирицI чIала амай «кIала» («шегьер») гафунини и кар субутзава. И делилри гьакIни чахъ кIеле-шегьерар хьайиди къалурзава.
     Хазарри, фарсари, арабри, туьрквери ва масадбуру чи чилерал вегьедалди чахъ авай чIехи кIеле-шегьеррикай сад Дагъустандин гилан СтIал Сулейманан райондин Вини СтIал ва Агъа СтIал хуьрерин арада хьайи Билисан тир. Эвелдай шегьер хьайи и чка машгьур лезги сердер Билиса чи эрадин сифте кьилера къванцин паруйра туна кIеледиз элкъуьрнай. Гьавиляй я гунривай, яни хазарривай Билисан кьаз хьаначир. Чкадин агьалийри и шегьер-кIеледиз чIехи сердердин тIвар ганай. Гуьгъунлай бязи фарс тарихчийри шегьердин тIвар чпин чIалав кьадайвал «Билис­тан» хьиз кхьенай. «Стан» фарсдалди «уьлкве» лагьай чIал я.   Инаг лагьайтIа, шегьер тир. «Ан» суффиксди лезги чIала шегьер Билисаз махсус тирди къалурзава ва гьавиляй адан тIварни са бязи къадим чешмейра авайвал, яни «Билисан» хьиз гьатнава. Арабри чи чилерал гьужум авурла Билисан лезгийрин Лезган пачагьлугъдин (бязи араб тарихчийри адан тIвар «ал-Лакз» хьиз, Абу Мугьаммад Агьмед ибн А’сам ал-Куфиди ва ал-Балазуриди «Лазганшагь» хьиз къалурнава) меркез тир. Тарихдин чешмейрай Билисан меркездай кьуна Лезган пачагьлугъ идара авур Басбас, Урбис, Арбис хьтин пачагьрин тIварарни малум я. Бязи тарихчийри, месела Табариди эхиримжидан тIвар «Авиз» хьиз кхьенва.
     739-йисуз арабрин сердер Марван ибн Мугьаммада 130 агъзур мислимдикай ибарат чIехи кьушундив Билисан кIеле элкъуьрна цIарцIе туна. Гьикьван гужар авунатIани, арабривай кIеле кьаз хьанач. Лезги пачагь Арбисан кьушунди чапхунчийрин аксина кьегьалвилелди женг чIугвазвай. Гьавиляй Абу Жафер Мугьаммад ибн Жарир ат-Табариди кхьенай: «Авиз муьтIуьгъариз кIанз арабрин сердер Марвана чIехи кьушундин кьиле аваз адан кIеладал вегьена. Сердерди Авизаз жаза гун патал вири жуьредин алахъунар авуна. Ингье Авиз авай кIеле сакIани кьаз тахьай ада и кIеледилай гъил къачуна, Самур дередин агьалийриз дуван кьуна уьлкве чукIурна ва кIеле кьан патал са йисуз ина амукьна». (Килиг: Tabarus Nachrichten uber die Chararen. Berlin, 1913).
     Абу Мугьаммад Агьмед ибн А’сам ал-Куфиди вичин «Китаб ал-футугь» эсерда кхьизвайвал, кIеледа суьрсетар куьтягь хьайила, Арбиса хазарривай куьмек къачун къетIна. Кьвевардиз фидай рекье пачагь са хипехъандиз чир хьана. Ада Марванавай чIехи пулар къачун патал Арбис чинеба яна кьена ва арабрин сердердиз хабар гана. Марвана Арбисан кьил атIана, жидадал гьалдна ва кIеле хуьзвай лезгийриз къалурна. Чпин пачагьдин атIанвай кьил акур кумазни, агъзурдалай виниз лезгиди кьакьан цлалай душмандал хкадарна. Къати женгина кьве патайни гзаф инсанар гьелек хьана. Вичин къу­ватар лезгийрилай вишбара артух тир сердердивай мадни кIеле кьаз хьанач. Гьавиляй ада Билисандин агьалийрихъ галаз ислягьвилин икьрар кутIунна. И икьрардив кьадайвал Лезганди арабриз анжах 20 агъзур пут къуьл гана кIанзавай. Гьа са вахтунда Лезгандихъ галаз къунши уьлквейри, месела Серир пачагьлугъди арабриз гьар йисуз 1500 жегьил гада, 500 иер руш, 100 агъзур пут къуьл, Туман пачагьлугъди 150 иер руш ва 50 жегьил гада, 20 агъзур пут къуьл, Зерехгерендин маликди 50 жегьил гада, 10 агъзур пут къуьл, Хамзин пачагьлугъди 500 гада ва руш, 30 агъзур пут къуьл гузвай. (Килиг: Баладзори. Книга завоеваний стран: текст (араб) и перевод. / Пер. П.К.Жузе. - В кн.: Материалы по истории Азербайджана. Баку, 1927. Вып. 3, Ч. 208).
     130 агъзур мислимдикай (мусурман аскердикай) ибарат тир чIехи кьушундин кьиле авай Марван ибн Мугьаммадавай са йисалайни гзаф вахтунда Билисан вучиз кьаз хьаначир? Вучиз лагьайтIа им, а вахтунда Къафкъаздин виридалайни чIехи ва кIеви кIелейрикай сад тир. Ал-Куфиди ам икьван гагьди арабриз такур хьтин кIеле тирди къейд ийизва. Ада кхьизвайвал,  кIеледив са патахъайни агатун мумкин тушир. Адав агакьдалди туькIуьрнавай бандари цларив агатиз тазвачир. А чIавариз талукь археологиядин материалар гъилик авур алимрин делилрив гекъигайтIа, Билисан кIеледин цларин гьяркьуьвал 4 юкI, кьакьанвал 10 юкI тир. Абур къванцикай эцигнавай.
     КIеледив агакьиз 300 юкI кьван амаз элкъвез-элкъвез 20 юкI гьяркьуьвал ва 4 юкI деринвал авай хандакIар эгъуьннавай. Абур кьиляй-кьилди цивди ацIурнавай. Гьа са вахтунда хандакIрилай элячI тавун патал чилин кIаникай шегьердай къе­це патаз экъечIдай рехъ тухванвай. Дагълар галайнихъ физвай и рекьин а кьил сакIани жагъурна винел акъудун мумкин тушир. Герек тирла вири билисанвийривай и чинебан рекьяй тIуз дагълар галайнихъ катиз жедай.
Адет яз билисанвийри пуд йисан къуьлуьн тадаракар ийидай. Марвана басрух гайи йисуз кьурагьвили агьалийриз азият ганай ва абурувай анжах са йисан тадаракар акваз хьанай. Ина булахар гзаф авайвиляй жемятди хъвадай цикай кьитвал чIугвазвачир.
     Лезгандихъ хъсан яракьар расдай устIарарни авай. Хьел-чемерукI, тур, гапур, кемен, къалханар расдайбур вири Къафкъаздиз сейли тир. Билисанвийри чапхунчияр хьилерив иллаки сересдаказ ядай. Душмандиз кIеледив агатиз кIан хьайила, абурал хьилер марф хьиз къурдай. Герек тирла итимриз куьмек гун патал дишегьлийрини хьел-чемерукIар кардик кутадай.
     Билисанда хъсан лукьманарни авачиз тушир. Араб тарихчийри кхьизвайвал, абуру жуьреба-жуьре векьерин, дармандин набататрин куьмекдалди азарлуяр сагъардай. Абурулай гьатта галукьдай азаррин вилик пад кьаз алакьдай. Гьа ихьтин шартIари, гьакIни душмандихъ галаз женг чIугваз алакьдай кьегьал агьалийри Билисандикай къачуз тежер кIеле авунай.
 
Муьзеффер МЕЛИКМАМЕДОВ 
 

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
И чил хайи диге я С любовью к родному краю Udilər Шарвилидин сувар Кьвед лагьай чка кьуна
Статьи из этой рубрики
РикIелай ракъурдач ЧIехи амадаг Bakıya köməyə gələn ləzgilər Чун гьикI муьтIуьгъарзавай? Винел акъудзавачир делилар
ЦIИЙИ ТИЛИТ
№: 3(348)
апрель, 2021

Скачать PDF

РУБРИКИ
Шаирар
"Самур" - 30
Редакциядин дустар
Tarixin izi ilə
Qarabağ müharibəsi
Яран сувар
Yubiley
Люди и судьбы
Диктант
Дагъустан
Редактордин гаф
Чи кьегьалар
Чи классикар
"Самур" - 20
Мах
Жеч гьа!..
И чил хайи диге я
Dağıstan xalqları
ЦIийи ктабар
Milli Məclisə məktub
Добрые вести
Лезги чIалан месэлаяр
Марагълу инсанар
Новости Россотрудничества
Redaksiyaya məktub
Известные лезгины
Языки мира
Квез чидани?
Лезгияр вирина
SOS!!!
Юбилей
Известные лезгиноведы
С верой в душе
"Самурдин мектеб"
Чи адетар
Мораль
Məşhur ləzgilər
Новости на все голоса
Чи хуьрер
Хъсан хабарар
Чи адетар
Yeniliklər
Известные кавказоведы
Çıxışlarımızın əks-sədası
Алимрин веревирдер
Чешне къачу!
Чакай кхьенай ...
Эпитафия
Барка
Ша, лезги чIалал рахан!
Хабарар
Харусенят
Этнография
Тарихдин геле аваз
Поэзия
Дагестан
Народы мира
Спорт
Инсанар, кьисметар
Редакциядиз чар
Чир-течир
Yeni kitablar
Фольклор
Чи сейлибур
Дайджест
Чи тавдин кIвал

ПОЛЕЗНОЕ