Чи гафар
"Самурдин мектеб"  |  6(322) 2018      
ЧIатI 
 
     Профессор Л.И.Жиркова им асул лезги гаф я лагьанва. Адан халис мана «фу» я. Гьайванриз гун патал гъуьруьн кIанеркай, паларикай чрай фаз «чIатI» лугьуда.
     Бязи чIалан алимри тестиктарзавайвал, лезгийри дегь чIавара фаз «чIатI» лугьудай. Гуьгъуьнлай менфят къачузвай «фу» фарс чIалай атанвайди я. Чна и гаф лугьуз гатIунайла Дагъустандин халкьари «чIатI» гафуникай менфят къачуна. Исятда аварри фаз «чед», лаквийри «ччатI» лугьузва.
чIебрекьан
     Чин дуьз чIехи къванциз «чIебрекьан» лугьуда. Профессор Р.И.Гьайдарова кхьизвайвал, им чи чIалан лап дегь гафарикай сад я. Делилар: а) къ-дин чкадал кь хьунухь. Им чи чIалаз туьрк чIаларин таъсир жедалди авай кар тир. Къ лезги чIалаз туьрк чIалай атайди я; б) «чIеб хьун», «чеб хьун» ва я «чIепрун» виликдай «кьин» гафунин синоним тир. (Агь, вун чIапIрай! Яни вун кьирай лагьай чIал тир).
     ЧIебрекьанар мейит кучуддайла герек тир. Абур сур туькIуьрдай материал тир; гила абуруз сурун къванер лугьузва.
 
ЧIикь
 
     Чи чIалан алим Р.И.Гьайдарова и гафунихъ кьве мана авай лагьана кхьенва: «а) кIарас, мегъуьн таз гатана-гатана кьурурна, ахпа чирагъ хьиз менфят къачудай затI; б) парча, ших, шал кукIвар жедайла ери амачиз кьери хьун, гьалдай фин, гъал-гъал хьун (Адан шалвардин метIер чIикь хьанвай).»
Алимдин фикирдалди, лампа, иллаки электрик эквер акъатайдалай гуьгъуьниз, гзаф маса гафар хьиз (писис, муртI, пурч ва мсб.), «чIикь» гафуникайни менфят къачузмач. Халкьдин сиве хьун лагьайтIа, гаф вич чIала амукьунин кьилин шартI я.
 
ЦIекь
 
     Лезги чIала «цIекь-цIемекI», «цIекь-цIверекI», «цIекь-кьецIила» хьтин гафар ава. Са бязи чIалан пешекарри ибур дегиш хьанвай тавтологиядин ибараяр я лугьузва. Гьа­къикъатда акI туш. «ЦIекь» гафунихъ лезги чIала кьилди мана ава: «лап». ИкI тирди чи машгьур алим профессор Р.И.Гьайдаровани 2005-йисуз Магьачкъалада чапдай акъудай вичин «Лезги чIалан этимологиядиз гьахьун» ктабда «цекь-кьецIила» гафуниз баянар гудайла тестикьарзава. «ЦIекь-кьецIила» – яни лап кьецIил.
     Муькуь кьве гафунизни ихьтин баян гуз жеда. «ЦIемекI» лезгидалди «куьлуь къум» лагьай чIал я. «ЦIекь-цIемекI» – «лап куьлуь къум». «ЦIверекI» гьавадиз акъатдай цIун куьлуь кIус я. «ЦIекь-цIверекI» гафуни «лап куьлуь цIун кIус» хьтин мана гузва.
     «Лап» лезги чIалаз гуьгъуьнлай атанвай гаф я. Вилик вахтара чна «цIекь» гафуникай кьилди менфят къачузвай. И гаф чи чIалай авар чIалазни фенва. Алай вахтунда и чIала авай «цекъ» гафуни «лап» хьтин мана гузва.
 

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
И чил хайи диге я Сулейманан чIехи тIвар По следам предков Камарван Халкьдин дамах тир шаир
Статьи из этой рубрики
Чи ибараяр "Самур" газетдин дустар Ша, лезги чIалал рахан! Öyünməli məktəb Алимдин цIийи ктаб
ЦIИЙИ ТИЛИТ
№: 8(353)
декабрь, 2021

Скачать PDF

РУБРИКИ
Tarixin izi ilə
Gəncliyimiz – qürurumuz
Чи къагьриманар
Yubiley
Люди и судьбы
Шаирар
"Самур" - 30
Редакциядин дустар
Яран сувар
Qarabağ müharibəsi
Diqqət: İnsan taleyi!
İnam və iman
"Soyuq günəş"
ЦIийи фильм
Dünya xalqları
Чи тарих
Тарих авайвал
Müsahibə
Спасём планету
Dünya ləzgiləri
Дагъустан
Диктант
Чи кьегьалар
Редактордин гаф
Чи классикар
"Самур" - 20
Мах
ЦIийи ктабар
Жеч гьа!..
Dağıstan xalqları
И чил хайи диге я
Добрые вести
Milli Məclisə məktub
Новости Россотрудничества
Известные лезгины
Марагълу инсанар
Redaksiyaya məktub
Языки мира
Лезги чIалан месэлаяр
Квез чидани?
Известные лезгиноведы
Лезгияр вирина
Юбилей
SOS!!!
С верой в душе
"Самурдин мектеб"
Мораль
Чи адетар
Məşhur ləzgilər
Новости на все голоса
Чи хуьрер
Хъсан хабарар
Известные кавказоведы
Чи адетар
Yeniliklər
Чешне къачу!
Чакай кхьенай ...
Алимрин веревирдер
Çıxışlarımızın əks-sədası
Барка
Эпитафия
Ша, лезги чIалал рахан!
Хабарар
Тарихдин геле аваз
Поэзия
Харусенят
Этнография
Дагестан
Народы мира
Спорт
Инсанар, кьисметар
Редакциядиз чар
Чир-течир
Yeni kitablar
Фольклор
Чи сейлибур
Дайджест
Чи тавдин кIвал

ПОЛЕЗНОЕ