Чун гьикI муьтIуьгъарзавай?
Тарихдин геле аваз  |  2(328) 2019      
(Эвел газетдин 2019-йисан 25-январь тилитда)
     Урус тарихчийрикай Н.А.Сотаво­ван, П.С.Буткован эсерра, инги­лисрин тарихчи С.Жонсонан «Надир шагьдин тарих» (Лондон, 1770) ктабда, АВПР-дин материалра ва маса чешмейра къалурзавайвал, Надир шагьди вичин аксина къати женгер чIугвазвай лезгийриз генани гзаф зулум авунай. 1743-йисан зулуз шагьди бунт къарагъарай Ширвандин ва Куьредин лезгийриз дуван кьуна. КьепIир хуьруьн патав фарсари бунтчияр кукIварна. 12 хуьруьн агьалияр санал кIватIна, чан аламаз абурун вилер акъудиз тур Надир шагьди Ширвандин ва Мугъандин лезгийриз кичIерарун патал абуруз 14 батман (лезгийрин са батман 6 кило я) акъуднавай вилер ракъурна. Хуьрер кьиляй-кьилиз цIай яна кана. ГьакI ятIани лезгийри чапхунчийрихъ галаз женг чIугунилай гъил къачунач.
     Гзаф йисара Дагъустанда къуллугъ авур, ина кьиле фейи вакъиайрин геле аваз марагълу делилар кIватIай, лезгийри Къафкъаздин тарихда къу­гъвай роль ачухарай ге­нерал-майор Александр Не­веровскийди кхьенай: «Лез­гийрихъ галаз дявейра фарсар датIана магълуб жезвай ва кIевера акIизвай. Гьавиляй Иранда ихьтин мисал арадиз атанвай: «Шагь акьулсуз ятIа, лезгийрихъ галаз дяведиз фирай». (Неверовский А.А. Краткий исторический взгляд на Северный и Средний Дагестан до уничтожения влияния лезгинов на Закавказье. СПб., 1848. С. 9-10).
     Гьеле Надир шагьдал къведалди Дербентдин султанди 60 йисалай гзаф вахтунда Дагъустанда сефевийрин сиясат кьиле тухванай. И.Г.Гербера кхьенвайвал, «султандиз неинки Дербент, гьакIни Муьшкьур, Низабад, Шабран, Рустов ва Бармак уездар идара ийидай ихтияр ганвай… Султанди Къубадин ва Табасарандин агьалийризни гьакимвал ийизвай». (Килиг: Гербер И.Г. Известия о находящихся с Западной стороны Каспийского моря, между Астраханью и рекою Куром, народах и землях и о их состоянии в 1728 г. СПб., 1760. С. 201-202). Султанди гьар йисуз налог хьиз гьар хизандивай къуьлуьн цIудакай са пай, ипекдин вадакай са пай, малар хуьдай чIуран пул, жазадин паталай жерме къачузвай. (Килиг: Бутков П.Г. Материалы для новой истории Кавказа с 1722 по 1803 год. Ч. I. СПб., 1869. С. 95). Султанди и налогар гуникай кьил къакъудай пуд лезги хуьр дагълариз акъуднай.
     Тарихчийри кхьизвайвал, «и налогрилай гъейри гзафни-гзаф лезгияр яшамиш жезвай Табасарандин ва Къуба вилаятдин агьалийрин хиве аскервилин мажбурвални авай. Шагьдин сердерриз Ирандин гарнизонрикай далда кьуна Самур дередин лезгияр муьтIуьгъариз кIанзавай». (Килиг: Сотавов Н.А. Северный Кавказ в русско-иранских и русско турецких отношениях в XVIII в. М., 1991. С. 43).  «Самур дередин лезгияр муьтIуьгъарун патал Дербентдай фад-фад чIехи командаяр ракъурзавай, амма абур гьар гъилера магълуб хьана кьулухъ элкъвезвай». (Гербер И.Г. Известия о находящихся с Западной стороны Каспийского моря, между Астраханью и рекою Куром, народах и землях и о их состоянии в 1728 г. СПб., 1760. С. 78).
     Шагьди садлагьана налогар артухарайла сифте яз лезгийри наразивилер къалурна. Бязи хуьрерин агьалияр гъиле яракь кьуна душмандин хура акъвазна. Гьавиляй шагьди цIийи жуьредин жазаяр кардик кутуна. И вакъайрин шагьид хьайи Мегьамед Казима малумат гайивал, «дивандиз чилин налогар ва маса харжар гузвачирбур вилерикайни мецикай магьрумарзавай, жемят кIвачел къарагъарна гъулгъула тваз кIанзавайбурун япар, нер ва мез атIузвай ва абурун вири эменни тулкI ийизвай». (Акты собранные Кавказской археографической комис­сией (АКАК), Тифлис, 1868. Т. II, С. 1077). Гьа и кар себеб яз са шумуд хуьруьн агьалияр арандай дагълар галайнихъ куьч хьанай.
     1735-йисан декабрдиз Надираз Кьиблепатан Дагъустанда чка кьуна акъвазиз кIан хьана. Ада вичин кьушунри са шартIуналди Къайтагъдал вегьедач лагьана. Адан шартI ихьтинди тир: «Докъузпарадин лезгийри 1000 балкIан гурай ва чпин хизанар залук яз адан кьилив ракъуррай». Лезгийри и шартI кьабулнач ва Надира вичихъ галаз женг чIугур Докъузпарадин агьалийриз жаза гана. (Килиг: Сотавов Н.А. Северный Кавказ в русско-иранских и русско-турецких отношениях в XVIII в. М., 1991. С. 95).
      Идалай кьулухъ Табасарандин старшинаяр Надираз муьтIуьгъ хьана. Ада Акушадин кIеретIар кукIварна, даргийрин гзаф хуьрер чукIурна, Къайтагъдиз басрух гана, уцмий Агьмед хан муьтIуьгъарна. Уцмийдин «рагъэкъечIдай патан сад лагьай тават» тIвар ганвай руш Патимат ханум вичиз кайванивилиз къачуна, Дербентда чIехи яракьлу къуватар туна 1736-йисан мартдиз вич Ирандин шагь яз малумарун патал Мугъандиз хъфена.
     1741-йисан августдиз Къазикъумухдин гьаким Сурхай ва Къайтагъдин уцмий Агьмед хан муьтIуьгъарайдалай кьулухъ Надир шагьди абурувай аскер хьиз къуллугъ авун патал Дагъустандай Ирандиз 20 агъзур кас ракъурун тIалабна. (Килиг: АВПР. Ф. 77, 1741, д. 4, л. 304). Са вахтунда лезгийрин куьмекдалди чIехи чилер кьур лакви Сурхая абуруз хиянат авуна ва вичин гьукумдик квай чилерай – Къубадайни Куьредай са шумуд агъзур лезгияр Хорасандиз куьчарна ва абурун хуьрериз Ирандай 900 хизан гъана. (Килиг: Сотавов Н.А. Северный Кавказ в русско-иранских и русско-турецких отношениях в XVIII в. М., 1991. С. 103).
     Гьа са вахтунда чапхунчийри лезгийрин кьилел лугьуз тежедай хьтин мусибатар гъизвай. Урусрин резидент И.Калушкина кхьизвайвал, «шагьдин гъилибанри Дагъустандин Куьре, Рутул, Табасаран вилаятрин агьалийриз ахьтин азабар гузвай хьи, гафаралди лугьун гзаф четин я». (Килиг: ЦГИА Груз. ССР. Ф. 1453, оп. 1, д. 21, л. 1; д. 23, л. 1). Гьа и авторди лагьайвал, Надир шагьди гьикьван зулумар авунатIани, адавай лезгияр муьтIуьгъариз хьанач. Ада кхьенай: «1741-йисан эхирра ва 1742-йисан эвелра табасаранвийри ва лезгийри шагьдин кьушунар акI кукIварна хьи, четин хьи, ада кьвед лагьай гъилера темягь туна абурун чилериз басрух гун». (Килиг: АВПР. Ф. 77, 1741, д. 4. л. 349, 352).
     И. Калушкина 1742-йисан эвелра урус пачагьдиз ихьтин малуматни ракъурнай: «Шагьдин кьушун вири патарихъай игьтияждин къене ава… гьавиляй адахъ гьатта лагердивай са версинин яргъа авай хуьрни чукIурдай гуж авач… Лезгийрал вегьиналди ада (шагьди – М.М.) гзаф залан кардик кьил кутуна ва гьавиляй Ирандин сузаяр атIузвач». (Килиг: ЦГВИА. Ф. 20. 1/47, ед.хр. 10, л. 84).
     Россиядин маса резидент В.Братищева малумат гайивал, Дербентдив агакьиз 15 верс амаз туькIуьрнавай лагерда 12 агъзур фарс аскерар гишила ва мекьила авай. Лагердин кьуд пад кьиляй-кьилди кьенвай инсанрин мейитривни гьайванрин лешерив ацIанвай. Садани мейитар кучукзавачир. ХъуьтIуьни аскерриз тади гузвай. Абур гишила ва азарлу жез рекьизвай. Абурун командирри В.Братищеваз хиве кьурвал, аскерри чпив гвай барут чкадин агьалийри гузвай фак дегишарзавай. 10 фарс аскердивай са лезгидин хура акъвазиз жезвачир. Ихьтин гьалар акур резидентди кхьенай: «Кьве йисан къене Дагъустан пата адавай (шагьдивай – М.М.) са агалкьунни къазанмишиз хьанач, акси яз, вичин гьукумат чикIидай гьалдиз гъана, халкь гьалдай ракъурна, кьушун квадарна, вири такьатдай вегьена…» (Килиг: Соловьев С.М. История России. Кн. 11, т. 21, М., 1963, с. 197). 
     Арабрилайни фарсарилай алатайла урус па­чагьри чи халкь муьтIуьгъарун патал Лезгистандиз датIана басрухар ганай. Ву­чиз лагьайтIа Къавкъаз гъилик кутаз алахъ­завай абурухъ галаз виридалайни гзаф женг чIугвазвайди лезгияр тир. Урус па­чагьриз и халкь муьтIуьгъар тавунмаз Къафкъаз кьаз тежедайди хъсандиз чизвай .
     Тарихдин чешмейрай урус чапхунчийри сифте яз ХI виш йисара чи чилерал вегьенвайди малум жезва. Новгороддин IV летописда кхьенвайвал, 1032-йисуз урусри, аланри ва сарирри (Кеферпатан Дагъустандин халкьарикай сад) чIехи кьушун туькIуьрна лезгийриз басрух ганай. Ягъ-ягъунрин чIавуз чапхунчийри чи са кьадар агьалияр кукIварнай ва цIудралди хуьрер чукIурнай. ГьакI ятIани душманрилай эхирдал кьван женг чIугур лезгияр муьтIуьгъариз алакьначир.
     ХVIII виш йисарин эвелрилай урус пачагьрин кьушунри акъваз тавуна чи чилерал вегьена. Къафкъаз гъилик кутаз кIанзавай император I Петра лезгийри Шамахи сефевийрин кьушунрикай азад авурла чпин гафунилай элячIай урус савдагарривай гьахълу яз вахчур 4 миллион манатдин малар ва Урусатдин дуст тир Ирандихъ зарар хкIун багьнадай кьуна Гьажи Давудан аслу тушир гьукуматдал вегьин къетI авуна. 1722-йисан 23-августдиз ам 274 гимидикай ибарат донанмадин кьиле аваз Дербентдиз атана. Адан кьушунда 106 агъзур аскер авай. Урусриз куьмек гун патал VI Вахтанг кьиле аваз 24 агъзурдин гуржи кьушунни атана кIанзавай. ГьикI ятIани гуржияр атанач.
     I Петра гьеле Дербентдиз къведалди лезгияр урусрин душманар я лагьанай. Ада 1722-йисан 9-апрелдиз чпин резидент И.И.Неплюевал ракъурай чарче кхьенай: « Эгер Портади (Туьркияди – М.М.) эбеди ислягьвилин эвезда лезгияр, чи ачух-ашкара душманар вичин къаюмвилик кутуртIа… чнани Портадиз муьтIуьгъ тушир Каспи гьуьлуьн къерехда авай халкьар чи къаюмвилик кутада». (Килиг: Соловьев С.М. История России с древнейших времен. М., 1993. Кн. IХ. Т. 17-18, с. 398).
 
Муьзеффер МЕЛИКМАМЕДОВ
(Гуьгъ ама)

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
Шагь дагъдин ценера Руьгь квахьайтIа вучда? Görüş oldu, amma düyün açılmadı Нужен новый закон Unudulmaz gecə
Статьи из этой рубрики
Билистан, я тахьайтIа Билисан? РикIелай ракъурдач ЧIехи амадаг Bakıya köməyə gələn ləzgilər Винел акъудзавачир делилар
ЦIИЙИ ТИЛИТ
№: 3(348)
апрель, 2021

Скачать PDF

РУБРИКИ
Шаирар
"Самур" - 30
Редакциядин дустар
Tarixin izi ilə
Qarabağ müharibəsi
Яран сувар
Yubiley
Люди и судьбы
Диктант
Дагъустан
Редактордин гаф
Чи кьегьалар
Чи классикар
"Самур" - 20
Мах
Жеч гьа!..
И чил хайи диге я
Dağıstan xalqları
ЦIийи ктабар
Milli Məclisə məktub
Добрые вести
Лезги чIалан месэлаяр
Марагълу инсанар
Новости Россотрудничества
Redaksiyaya məktub
Известные лезгины
Языки мира
Квез чидани?
Лезгияр вирина
SOS!!!
Юбилей
Известные лезгиноведы
С верой в душе
"Самурдин мектеб"
Чи адетар
Мораль
Məşhur ləzgilər
Новости на все голоса
Чи хуьрер
Хъсан хабарар
Чи адетар
Yeniliklər
Известные кавказоведы
Çıxışlarımızın əks-sədası
Алимрин веревирдер
Чешне къачу!
Чакай кхьенай ...
Эпитафия
Барка
Ша, лезги чIалал рахан!
Хабарар
Харусенят
Этнография
Тарихдин геле аваз
Поэзия
Дагестан
Народы мира
Спорт
Инсанар, кьисметар
Редакциядиз чар
Чир-течир
Yeni kitablar
Фольклор
Чи сейлибур
Дайджест
Чи тавдин кIвал

ПОЛЕЗНОЕ