ЧIехи амадаг
Тарихдин геле аваз  |  3(329) 2019      
     Садра Азербайжандин чIехи алим ва маарифчи, сифте яз дидед чIалал кIел-кхьинин, милли печатдинни милли театрдин бине кутур, халкь ахварай авудун патал вичин уьмуьрдин 40 йис серф авур, датIана Къафкъаздин маса халкьарихъ галаз дуствал ва стхавал авунин идеяяр чукIурай Гьасан бег Зердабиди лагьанай: «Лезгийрин дуствал, къенивал, мердвални дуьзвал гекъигун авачирди я. И халкьдихъ галаз гьамиша амадагвал, стхавал авуна кIанзава». ЧIехи алимди и гафар дуьшуьшдай лагьайди тушир. Ам лезгийрин арада хьанай, адаз чи халкьдин ацукьун-къарагъун акунай, ада чи халкьдин векилрихъ галаз дуствал авунай.
     Гь.Б.Зердабидин виридалайни хъсан лезги дустарикай сад чи сейли алим, шаир ва маарифчи Гьасан Алкьвадарви тир. И камалэгьлидин хва, Дагъустандин сад лагьай тарихчи алимрикай тир Али Гьасанован архивда хуьзвай са рикIел хкунрай чир жезвайвал, Гь.Алкьвадарвиди вичин амадаг­дикай икI кхьенай: «Гьасан бег Зердаби лугьуз тежедай кьван чIехи алакьунар авай алим, халкьдин къайгъудар, тек са жуван ваъ, гьакI вири Къафкъаздин мусурман халкьарин къайгъу чIугвазвай инсанперес, датIана илимдихъни азадвилихъ гелкъвезвай чIехи женгчи я. Ада вичин халкьдин гележегдиз ракъини хьиз нур гузва». (Килиг: РФ-дин Илимрин Академиядин Дагъустандин Филиалдин Тарихдин, ЧIалан ва Эдебиятдин Институтдин Гъилин ХатIарин Фонд. Али Гьасанован хсуси архив).
     Гьасан бег Зердабидин уьмуьрдин рекьикайни яратмишунрикай кхьенвай вири авторри къалурнавайвал, 1875-йисан 22-июлдиз «Экинчи» газетдин сад лагьай нумра акъатайла виридалайни гзаф хвеши хьайибурукай, ам виридалайни гзаф теблигъ авурбурукай сад Гьасан Алкьвадарви тир. Чи камалэгьлиди чIугур зегьметдин нетижа яз «Экинчи» Кьиблепатан Дагъустанда, лезгийрин арада генани гзаф чкIанай. Ина газет 120 кьван касди кхьенай. Азербайжанда лагьайтIа, «Экинчи» кхьенвайбурун кьадар идалай тIимил тир.
     Гьасан Алкьвадарвиди газетдин редакциядиз гзаф макъалаярни шиирар ракъурдай ва абурун кIаникай ихьтин тIварар тадай: «Мирзе Гьасан Алкьадари», «Мамнун Алкьадари», «Табасарандин наиб», «Наиб Табасаранский». Адан макъалаяр вирида марагъдивди кIелдай. «Экинчидиз» сифте яз акъатай поэзиядин чешнени Гь.Алкьвадарвидин гъезел тир. Чи алимди Гь.Б.Зердабидиз ракъурай са чарче «Экинчи» гьакIни чи газет я, дагъустанвийрин газет я» лагьана кхьенай. (Килиг: Азербайжан Республикадин Гъилин ХатIарин Фонд, Зердабидин архив, инв. №5584).
     Кьве камалэгьли гьикI дуст хьанай? Гьасан бег Зердаби гьикI Гьасан Алкьвадарвидин чIехи амадагдиз элкъвенай? Бязи авторри абур Бакуда таниш хьанай лугьузва. Ингье архивдин материалри масакIа малумат гузва. Гьасан бег Зердабиди Москвадин университетдин физикадинни математикадин факультетдин тIебиатдин илимрин отдел акьалтIарна хтайдалай кьулухъ са вахтуналди Тифлисда кIвалахнай. 1868-йисан 2-февралдиз ам Къубадин дувандин секретарвиле тайинарнай. Ина ада 7 вацра кIвалахнай. Гьайиф хьи, икьван гагьди алимди Къубада кIвалахай йисар тупIалай авунвач. Ина ада датIана кесибрин ихтиярар хвенай, абуруз куьмек ганай.
     Кьиблепатан Табасарандин наибвиле кIва­лахзавай Гьасан Алкьвадарви гьу­ку­­матдин кIвалахдихъ авсиятда фад-фад Къубадиз къведай ва ина ам Гь.Б.Зер­да­бидихъ галаз таниш хьанай. Абурун таниш­вал дуствилиз элкъвенай. Гь.Алкьвадарвиди вичин рикIел хкунрикай сада кхьенва: «Жув вичихъ галаз Къубада таниш хьайи Гьасан бегдин камаллувили ва инсанпересвили зун гьейранарна ва за адахъ галаз дуствал ийиз гатIумна». (Килиг: РФ-дин Илимрин Академиядин Дагъустандин Филиалдин Тарихдин, ЧIалан ва Эдебиятдин Ин­ститутдин Гъилин ХатIарин Фонд, д. №2766).
     Чна чешме хьиз къалурнавай и до­кументдикай Зердабидин яратми­шун­рихъ гелкъвезвай ксариз хабар авач. Гьавиляй чна Гь.Алкьвадарвидин и рикIел хкун авайвал кIелдайбурув агакьарзава. Ана кхьенва: «ЧIехи камалэгьли Гьасан бегди акъудай «Экинчи» газетди Къафкъаздин вири мусурман вилаятриз экв гана. За Гьасан бегдихъ галаз дуствал авунин, адаз жуван патай гьуьрмет къалурунин, икрам авунин себебкар а кас вич хьанай. Виридаз тIебиатдин илимрин рекьяй чIехи алим хьиз чизвай Гьасан бег гьакIни чIехи инсанперес тир…
     Халкьдин къайгъудардиз элкъвенвай Гьасан бегди адан рекье галатун тийижиз кIвалахзавай. Заз газетдин баянрин чар ракъурайдалай кьулухъ вични Дагъустандиз атана. Чун Кьиблепатан Табасарандин 20-далай гзаф хуьрера къекъвейдалай гуь­гъуьниз Куьре вилаятдиз, анайни Ах­цегьиз фена. Чкадин агьалийри гьар гъилера газет кхьейла ада вич дуьньядин виридалайни бахтавар инсан яз гьисабдай ва лугьудай: «Мирзе, зи газет и дагълариз атана акъатайтIа, куь лезгийриз чпин мугьман кIандай кьван а газетни кIан жеда». «Гьасан бег, - лагьана за, - лезгияр патал мугьман виридалайни играми инсан я. Гьавиляй гьар касди мугьман душманрикай вичин яракьдивди хуьда. Куь газет лагьайтIа, чна чи акьулдивни фикир-фагьумдив, кIанивилив хуьда. Ам гьакIни чи газет жеда».
     Зи гафари Къафкъаздин чIехи алимдиз гзаф эсерна ва ада зун стхади хьиз къужахламишна лагьана: «ЧIалахъ я зун, Мирзе, чIалахъ я».
     Кьиблепатан Дагъустанда къекъведайла за ам лезгийрин, гьакIни маса халкьарин алимрихъни шаиррихъ галаз танишарна. И инсанри Гьасан бег играми мугьман хьиз кьабулна, адаз чпелай алакьдай гьар жуьредин гьуьрметар авуна. Зи дустар тир абуру гьевесдалди газет кхьена. Са тIимил вахтундилай Куьреда, Ахцегьа ва Кьиблепатан Табасаранда 50-далай гзаф инсанри «Экинчи» газет къачузвай. Чи алимрин Гьасан бегдихъ галаз кьиле фейи гьар гуьруьшди    Азербайжандинни Дагъустандин халкьар генани мукьваларзавай. Чна халкьарин арада дуствилин илчи хьиз адан тIвар гьуьрметдалди кьазвай.
Гьасан бегдихъ галаз санал хьайи йикъара зун адан камаллувилел, савадлувилел, ин­санпересвилел гьейран хьана. За ам Къаф­къаздин вири мусурманрин руьгьдин буба яз гьисабна. Фирудин бег Куьчерлидиз ракъурай са чарче за кхьенай хьи, Гьасан бег икьван гагьди заз чизвай инсанрин арада виридалайни чIехи алим, виридалайни чIехи инсанперес я. Ада халкьдиз галатун тийижиз къуллугъзавай. И рекье ам  шем хьиз цIурунивай халкьдин кьула илимдин чирагъди генани гзаф экв гузвай, ам Къафкъаздин вири халкьарин виле генани виниз хкаж жезвай». (Килиг: РФ-дин Илимрин Академиядин Дагъустандин Филиалдин Тарихдин, ЧIалан ва Эдебиятдин Институтдин Гъилин ХатIарин Фонд, д. №2766).
 
Гуьлхар ГУЬЛИЕВА
 

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
Исмаиллы райондин Къалажух хуьр Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevə Чи алфавитдиз кьецI гумир! Зурба вакъиа Məxəzlər ləzgilər haqqında
Статьи из этой рубрики
Билистан, я тахьайтIа Билисан? РикIелай ракъурдач Bakıya köməyə gələn ləzgilər Чун гьикI муьтIуьгъарзавай? Винел акъудзавачир делилар
ЦIИЙИ ТИЛИТ
№: 3(348)
апрель, 2021

Скачать PDF

РУБРИКИ
Шаирар
"Самур" - 30
Редакциядин дустар
Tarixin izi ilə
Qarabağ müharibəsi
Яран сувар
Yubiley
Люди и судьбы
Диктант
Дагъустан
Редактордин гаф
Чи кьегьалар
Чи классикар
"Самур" - 20
Мах
Жеч гьа!..
И чил хайи диге я
Dağıstan xalqları
ЦIийи ктабар
Milli Məclisə məktub
Добрые вести
Лезги чIалан месэлаяр
Марагълу инсанар
Новости Россотрудничества
Redaksiyaya məktub
Известные лезгины
Языки мира
Квез чидани?
Лезгияр вирина
SOS!!!
Юбилей
Известные лезгиноведы
С верой в душе
"Самурдин мектеб"
Чи адетар
Мораль
Məşhur ləzgilər
Новости на все голоса
Чи хуьрер
Хъсан хабарар
Чи адетар
Yeniliklər
Известные кавказоведы
Çıxışlarımızın əks-sədası
Алимрин веревирдер
Чешне къачу!
Чакай кхьенай ...
Эпитафия
Барка
Ша, лезги чIалал рахан!
Хабарар
Харусенят
Этнография
Тарихдин геле аваз
Поэзия
Дагестан
Народы мира
Спорт
Инсанар, кьисметар
Редакциядиз чар
Чир-течир
Yeni kitablar
Фольклор
Чи сейлибур
Дайджест
Чи тавдин кIвал

ПОЛЕЗНОЕ