Чун гьикI муьтIуьгъарзавай?
Тарихдин геле аваз  |  4(330) 2019      
(Эвел газетдин 2019-йисан 25-январь, 28-февраль ва 30-март тилитра)
 
     Генерал Ермолова ракъурай ба­таль­онар ЦIехуьл кьун патал ви­нел­ди фенмазни, абур лезгийри чпин сенгеррай гузвай гуьллейрин хура гьатна. Чка сал хьуниз килигна Ханбутай бегди эрчIи ва чапла патарани сенгерар эгъуьниз тунвай.ЧIугуна сенгеррал фе­йи аскеррал дагъвийри гуьлледин хар къурна. Пачагьдин батальонри кьве сятдилай гзаф вахтунда женг чIугуна. Кьу­лухъай куьмекар атунивай женг къати жез­вайтIани, вилик фенвай батальонар мадни кIевера акIизвай, вишералди аскерар лез­гий­рин гуьллейрин хура гьатиз гьелек жез­вай. Эхирни чпин жергеяр гзаф кьери хьа­йила аскерар кьулухъ чIугуниз мажбур хьа­на. 
     И гъилера вичи тактика дуьз хкяна­ва­чирди хиве кьун кьиле ацукьначтIани, Ер­мо­лова вичин генералрикай сада лагьай га­фарихъ эхирдал кьван яб акална: «Чна са вуч ятIани рикIелай ракъурнава, лезгияр ми­чIи там хьтин затI я, абурухъ гьикьван къуватар аватIа ништа. Дагъвийрин ала­кьу­нар ва викIегьвилелди кукIун япалай та­вун дуьз туш». Ермолова са вахтунда А.Ф.Десимона «Къуба аялатдин лез­­гийри кьушунриз чпин чилерай атIа­­на фидай мумкинвал гудачир» ла­­гьай гафар рикIелай ракъурнавай. (Килиг: А.Ф.Десимон. Ис­то­ричес­кие сведения о бывших вольных общинах Кубинской провинции, составляющих ныне Самурский ок­руг. Жур. «Северная пчела», 1837 г.)
     1824-1834-йисара ракъэ­къечI­дай патан Къафкъазда кьиле фейи вакъи­айрикай кхьей тарихчи Н.А. Вол­конскийдин фикирдалди, ге­не­рал Ермоловавай ина агалкьунар къазанмиш тахьунин кьилин се­беб­рикай сад ада лезгийрин аксина кьи­ле тухвай женгера и халкьдин къуват ла­зим тирвал чир тавуна, акатай тактика хкя­гъун хьана. Гьавиляй генерал Ермолова лез­гий­рихъ галаз ягъ-ягъунра виридалайни гзаф аскерар квадарна. Ада Къафкъазда кьи­ле тухвай дявейриз «военный рекьяй хъсан­диз гьазур тахьана, акатайвал женг чIу­гурди» пачагь I Николаяни къейд авунай. (Килиг: «Кавказский сборник. Тифлис, 1887, с. 14).
     Эхирни чIуру чIих хьтин генералди Къафкъаздиз сад лагьай гъилера басрух га­йидалай 40 йис алатайла вичивай дагъ­вийрин бунтчивилин руьгь рекьиз та­хьайди хиве кьуна кхьенай: «Жуван ви­ле­ралди акур крар фикирда кьурла ва а хал­кьар мадни мукьувай чириз алахъайла за кьатIана хьи, чна абуруз талукьарнавай сия­сат ва абурухъ галаз чи рафтарвилер дуьз­ди хьанач, татугайвилер квайди хьа­на. Чахъ я умуми план, яни сад тир къай­даяр авачир. Чи залумвили абурун чаз къар­ши хъел мадни артухарна ва абурун бунт­чивилин руьгь мадни къизгъинарна».  (Килиг: Движение горцев Северо-Вос­точ­ного Кавказа в 20-55 гг. ХIХ века. Ма­хачкала, 1959, с 69).
     Гьакъикъатдани Ермолова кьвед лагьай гъилера Къубадин лезгийрал вегьейла адан залумвилери халкьдин бунтчи руьгь генани артухарнай. Жандармериядин корпусдин полковник Н.Юрьева хиве кьурвал «…и женгина лезгияр пачагьдин кьушундихъ галаз мадни викIегьдаказ, эхирдал кьван кикIана ва кьве патайни гзафни-гзаф иви-яр авахьна». (Килиг: ЦГВИА. Ф. ВУА. Д. 6512).
     Ягъ-ягъунра вичел залан хирер хьайи Ханбутай бегди чан гудай чIавуз лагьана: «И чил хуьн паталди гьеле гзаф женгер чIугуна кIанда. Къуватар хуьх, цIийи женгер чIугу, халкь чапхунчийрин гъилик акатуниз рехъ гумир, азадвал багьадиз яхъ, лезгияр!» И кьегьал касдилай гуьгъуьниз лезгийри мадни са шумуд юкъуз женг чIугуна. Ингье къуватар барабар тушир, агъзурралди дагъвияр телеф хьанвай, гзафбурал хирер алай. Эхирни Ханбутай бегдин веси кьилиз акъудна, гележег женгер патал къуватар хуьн герек тирди фикирда кьуна, Гьажи Али Аскера сагъ амай ирид-муьжуьд агъзур касдиз дагълар галайнихъ чIугуниз эмир гана. Абурукай тIигьиржалви Эмирали ва къубави Ме­гьа­мед кьиле аваз кьве агъзур кьван лезги кьилин кIеретI дагълариз акъатдалди чап­хунчийрин хура акъвазна.
     Генерал Ермолова са шумуд хуьр кьи­ляй-кьилди чукIурна чилив сад авуна. ТIигьир­жалви Эмирали ва къубави Ме­гьа­медни галаз 40 кьван кьегьал лезги Уру­сатдаз суьргуьнна, са шумуд кас гуьл­ле гана кьена. Гьа идалди адан хъел элекьнач. Агьалияр никIерикайни уьруьш­рикай магьрумарна. Агъзурралди аскерар квадарай генералди 1823-йисуз кьиле фейи женгер гзаф заланди хьайиди хиве кьунай. Урус тарихчийрикай К.И.Пру­шановскийди, А.Комарова,    Н.А.Волконскийди кхьей­вал ва архивдин материалри (ЦГВИА. Ф. ВУА. Д. 6512) тестикьарзавайвал, гене­ралдивай лезгийрин вягьтедай физ хьанач ва халкьди  1824-йисалай гъазаватдик кьил кутуна. А чIавуз вакъиайрин шагьид хьайи бязи урус офицерри гьахълу яз кхьенай: «…Тупарин ва тфенгрин гужуналди чкадин агьалийрин руьгь рекьиз хьанач. Акси яз, абурун рикIера пачагьдиз ва чкадин гьакимриз къарши хъел мадни артух хьана». (Килиг: Архив Руновского. Ч. 2 л. 126).
     Гьа ихьтин гьалариз килиг тавуна урус пачагьди къафкъазвияр, гьакIни лезгияр муь­туьгъарун патал вири жуьредин ала­хъу­нар ийизвай. Император I Николая ге­не­рал Ермолован чкадал Къафкъаздин сер­дервиле тайин авур генерал-фельд­мар­шал И.Ф.Паскевичаз ихьтин эмир ганай: «Къаф­къаздин вири кьушунар санал кIватI­на дагъвийриз кьетIидиз басрух це, абу­рун бунтар къаткура, абур гьамишалугъ яз муьтIуьгъ жез мажбур ая… И кар кьилиз акъудун патал вири дагъви халкьариз садлагьана, санал басрух це. Абурун чилер, иллаки аранда авай вири шегьерарни хуьрер яхъ, гьа идалди абур недай-хъвадай затIарикай магьрум авуна муьтIуьгъ хьуниз мажбур ая». (Килиг: Кавказский сборник. Тифлис. 1887, с. 150).
     Сердерди ихьтин эмир къачурдалай кьу­лухъ Къафкъаз гъилик кутаз алахъ­за­вай урус генералар генани пехъи хьа­на. 1837-йисуз лезгийри къарагъарай Къу­бадин гъулгъула къаткурдайла абуру лу­гьуз тежедай кьван залумвилер авуна. 1840-йисан гатуз генерал-лейтенант П.Х. Граббеди лезгийриз кичIерар гун патал ихь­тин эвер гана: «Квез вуч кIанзава? Куьн жуван къуватралди азадвал хуьз хьана хушбахт жедайдан чIалахъ яни?... Гьеле хьи, геж туш, муьтIуьгъ хьухь. ТахьайтIа, чи кьушунри куь вири хуьрер чукIурда, куьн дуьзенлух чкайрикай магьрумарда. Гила гьихьтин къарар кIантIани кьабул ая». (Килиг: ЦГВИА, д. 6388. л.178).
     Лезгийри муьтIуьгъвилинни лукIвилин къарар ваъ, женг тухунин къарар кьабулна. Къуба аялатда ва Кьиблепатан Дагъустанда лезгийри кьвед лагьай фронт ахъаюнихъди Шейх Шамилан аксина женг чIугвазвай урус генералрин планарни чIур хьана ва абур са шумуд йисуз чпел хтанач. И йисара кьиле фейи ягъ-ягъунра лезгийри урусрин 5 агъзур кьван аскеррихъ зарар хкIурна, 4 агъзурдалай гзаф аскерар гьелек хьана. Лезгияр актив хъхьуникай менфят къачур Шамила пачагьдин кьушунриз мадни кIевелай басрух гана. Гьавиляй генерал Граббеди 1839-1842-йисара Шамилан ак­си­на чIугур женгера гзаф офицерар ва 8 агъзур кьван аскерар квадарна.
     И вакъиайрин таъсирдик кваз Шамила 1848-йисан 13-сентябрдиз лезгийриз эвер гана кхьенай: «Кьун игит халкь я, лезгияр! Гьикьван чIав я куьне урус чапхунчийрин ивияр авадариз, хайи ватан паталди абурун аксина женг чIугваз. Икьван гагьди ихьтин чIехи дяве куьне са патахъайни куьмек авачиз, текдаказ кьиле техвана. Гила, чир хьухь, зун ва вири Дагъустан куь куьмек­чияр я. И гъуьлягъ (урусар) куь рикIяй акъудна кIанзава, чи душман чи чилерай чукурна кIанзава».
     Гьеле Шамилал къведалди Къу­ба­дин ва Самур дередин хуьрерин гъулгъуладин таъсирдик кваз Ше­ки аялатдин лезгиярни кIвачел къа­рагънай. Гьавиляй вичик къа­лабу­лух акатай Къафкъаздин кьу­шун­дин кьил генерал Головина сер­дердиз ихьтин малумат ганай: «1837-йисалай кьил кутуна, датIана чи гьукуматдин аксина экъечIай, чахъ галаз женг чIугур лезгийрин не­ин­ки бунтчивилин руьгь югъ-йи­къандивай артух жезва, абуру гьакIни дагъустанвияр ва къунши аялатар санал чи аксина гъулгъуладиз къа­ра­гъарун патал вири къуватар серф ийизва». (Килиг: Рамазанов Х.Х., Шихсаидов Р.А. Очерки истории Южного Дагестана. Махачкала. 1964. С. 218-219).
     Идалай кьулухъ генерал Головина Къу­бадин лезгийрал чар ракъурнай. Ада вичин чарче кхьенай: «Къубадин бунтунилай гуьгъуьниз куьне мадни яракьар гъиле кьунва ва бунт къарагъарай тахсиркарар чакай чуьнуьхзава. И ксар чи ихтиярда вугун патал авур тIалабунар кваз кьазвач… Куьне чи кьушун дуствилелди кьабулна кIанзаватIани, гъиле яракь кьуна генерал Фезидин кIеретIриз гуьлле гузва. ИкI давам хъувуртIа, адакай квехъ чIехи зарар хкIада…» (Килиг: ЦГВИА. Ф. ВУА. Д. 6342, л. 74).
     Лезгийри Головинан гафар кваз кьу­нач ва женг давамарна. Гьавиляй гзаф теж­рибалу ва хъел квай генерал тир К.К.Фезиди 1839-йисан 29-майдиз 10 агъ­зур аскердикай ва цIудралди тупарикай ибарат тир кьушундин кьиле аваз Къубадин лезгийрал вегьена. Ада вичи малумат гайивал, урус кьушунди Кьилагь, Хуьлуьхъ, ТIигьиржал, Вини Калунхуьр, ЦIехуьл, ЭчIехуьр, Миграгъ ва Кара-Куьре хуьрер кьиляй-кьилди цIай яна кана, и хуьрерай 5 агъзур мал-къара тухвана.
Архивдин материалра къалурнавайвал, 1839-йисуз урус пачагьди Къуба аялатдин ва Самур дередин лезгияр муьтIуьгъарун патал ина генерал Фезидин 10 агъзурдин, генерал Головинан 12 агъзурдин кьушунар, генерал Карганован 6 батальон, генерал Сим­бирскийдин, генерал Севарселидзедин ва  генерал Даниял бегдин кьушунар, ма­са кIеретIар, вири санлай 60 агъзурдав агакьна аскерар ва офицерар, 80-далай гзаф тупар кIватIалнавай.
 
Муьзеффер МЕЛИКМАМЕДОВ
(Гуьгъ ама)

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
И чил хайи диге я Сувариз элкъвена Xınalıqlılar КIелдайбурун мярекат ЦIийи жуьредин махар
Статьи из этой рубрики
Билистан, я тахьайтIа Билисан? РикIелай ракъурдач ЧIехи амадаг Чун гьикI муьтIуьгъарзавай? Bakıya köməyə gələn ləzgilər
ЦIИЙИ ТИЛИТ
№: 3(348)
апрель, 2021

Скачать PDF

РУБРИКИ
Шаирар
"Самур" - 30
Редакциядин дустар
Tarixin izi ilə
Qarabağ müharibəsi
Яран сувар
Yubiley
Люди и судьбы
Диктант
Дагъустан
Редактордин гаф
Чи кьегьалар
Чи классикар
"Самур" - 20
Мах
Жеч гьа!..
И чил хайи диге я
Dağıstan xalqları
ЦIийи ктабар
Milli Məclisə məktub
Добрые вести
Лезги чIалан месэлаяр
Марагълу инсанар
Новости Россотрудничества
Redaksiyaya məktub
Известные лезгины
Языки мира
Квез чидани?
Лезгияр вирина
SOS!!!
Юбилей
Известные лезгиноведы
С верой в душе
"Самурдин мектеб"
Чи адетар
Мораль
Məşhur ləzgilər
Новости на все голоса
Чи хуьрер
Хъсан хабарар
Чи адетар
Yeniliklər
Известные кавказоведы
Çıxışlarımızın əks-sədası
Алимрин веревирдер
Чешне къачу!
Чакай кхьенай ...
Эпитафия
Барка
Ша, лезги чIалал рахан!
Хабарар
Харусенят
Этнография
Тарихдин геле аваз
Поэзия
Дагестан
Народы мира
Спорт
Инсанар, кьисметар
Редакциядиз чар
Чир-течир
Yeni kitablar
Фольклор
Чи сейлибур
Дайджест
Чи тавдин кIвал

ПОЛЕЗНОЕ