Чи хуьрерин тIварар
Чи хуьрер  |  10(336) 2019      
   Чи хуьрерикай сифте яз малумат гайиди Страбон я. Чи гел ва лег тайифаяр скиф тайифаяр я лагьай Страбона абурухъ чIехи хуьрер авайди къалурнава. (Килиг: Страбон. География. Кн. ХI, 5, I; BДН, 1947, №1, ч.222). Скифар лезгийрин бубаяр хьиз къелемдиз ганвай ХIII виш йисарин монгол тарихчи Инока Магакидини лезгияр Къафкъаздин чIехи ва чпихъ гзаф хуьрер авай халкьарикай тирди кьилди къейд авунва. (Килиг: История монголов Инока Магаки, ХIII в. Перевод К. Патканова, Спб, 1871, ч. 2-3). И алимар чи халкьдин дувулрал, этногенездал гьалтайла ягъалмиш ятIани, абуру лезгийрихъ къадим яшайишдин чкаяр, хуьрер, меденият авайди къалурун рикIелай ракъурнавач.
   Гуьгъуьнлай ихьтин авторрин эсерар асасдиз къачуна лезгийрикай малумат ганвай са кьадар маса алимри кхьенва хьи, скиф-сармат элементар Къафкъаздиз атайдалай агъзур йисар вилик лезги тайифайри ина бине кутунвай. Субут паталди Самур ва Гуьлгери вацIарин дерейра энеолит девирда чпин бине кутур хуьрерин тарихар рикIел хкун, Мамрач, Гилияр ва маса хуьрерин патаривай жагъанвай жуьреба-жуьре къапарин амукьаяр винел акъудун бес я. (Килиг: Котович     В. Г. Отчет о работе 1-го горного отряда. Рукоп. фонд ИИЯЛ. ч 104-105; Котович В. Г. Новые архелологические памятники Южного Дагестана. МАД. 1, Махачкала, 1959, ч. 135).
   Макьа хуруьн патавай жагъанвай археологиядин амукьайри сифте ракьун девирда (чи эрадал къведалди VII-IV виш йисара) лезгийрихъ гьихьтин тарих ва меденият авайтIа делилралди субутзава. Инай жагъанвай кьве патал мурз алай яргъи турари, чукIулри ва маса затIари къалурзавайвал, а девирда лезгийри ракьукай менфят къачузвай ва адакай яракьар, гьар са жуьредин къапар расзавай. Идалай гъейри абуру хъипрепIрикай, кIарабдикай расзавай безекдин затIар Закавказьедин ва вилик патан Азиядин халкьари къачузвайди малум жеза. (Килиг: М. Н. Пикуль. Первобытнообщинный строй на территории Дагестана. Очерки истории Дагестана, т. I, Махачкала, 1957, ч. 20-21).
    Бязи алимри гьахълу яз Къуба патан лезгияр яшамиш жезвай чилерал са кьадар хуьрер кишпирдин девирда арадал атанвайди къалурнава. (Килиг: Александрович-Насифы. Находки бронзового века около Хачмаса. Известия Азкомстариса, вып. 4, тетрадь 2. Баку, 1929, ч. 215).
   Тарихчийри чи къадим хуьрер гьихьтинбур тиртIа, гьадакайни кхьенва. Арабрин тарихчи Абу Йусуф Йакъут ал-Гьамавиди (1179-1229) вичин «Муджам ал-Булдан» ктабда кхьенай: «Лакзрин (лезгийрин – М. М.) уьлкведин агьалияр муькуьбурулай а кардалди тафаватлу я хьи, кьадардал гьалтайла абур виридалайни пара я, иер акунар авай, мягькем бедендин сагълам инсанар я, абурун хуьрер къалин я, хуьрерин арада гьамиша алакъа ава.»
   Къадим чешмейра (чи эрадал къведалди V-чи эрадин III виш йисар) чи Ахцагь, Кьурагь, ЧIур, Кьаркьар, Касан, Кьаркьаран, Гелан, Гелда, Ракъин, Чепекь, Хьилер, Гияр, Алам, Йаргу, Пел, Кьвепеле, КIеле, Цри, Мийсар, ЧIанахъар, Къай хьтин шегьеринни хуьрерин тIварар гьатнава. Амма а тIварара гьам къадим авторри чпин чIаларив кьадайвал кхьенвайвиляй, гьамни урус чIалаз элкъуьрдайла гзаф дегишвилер кьиле фенва. Гьавиляй Кьурагь – Кераун, Кьаркьаран – Гогарен, Ракъин – Раги, Чепекь – Джекбек, Гияр – Гуар(Куар), ЧIанахъар – Чанахар, ЧIур – Чор(Чола) хьиз кхьенва ва икI мад.
   Юкьван виш йисарин чешмейра лезги хуьрерин тIварар генани гзаф ава. Амма гьабурун транскрипцияни халис лезги гафарилай гзаф тафаватлу я. Месела, Моисей КьакьанкъатвацIвидин «Агъвандин тарих» ктаб урус ва азербайжан чIалариз элкъуьрдайла чи хуьрерин тIварарикай Къацу – Къакъу, КьетIенхуьр – Адехер, ГелмецI – Гоменк, Уьруькан – Урекан, ЦIрхар – Срхари, ЦIахуран – Дасхуран, Кис – Гис(Киш), Хуьруькь – Хрук, Муьшкуьр – Маскут(Мускур), ЦIугъар – Согьар, Цазпатан – Сазбадай, КIелет – Калсет, КьвекIам – Гегам, КьакьанкъатвацI - Каганкатук, МитIрис – Метриса, Давдакьан – Дивдикан, МатIалис – Маталис хьиз кхьенва. Са анжах Члах хуьруьн тIвар авайвал къалурнава.
   ХII виш йисарин автор Мхитар Гошан «Алпан хроника» тIвар алай кIватIалдин урус ва азербайжан чIаларалди акъатнавай текстерани чи хуьрерин тIварар кхьидайла гъалатIриз рехъ ганва. Ина Къавгъпел – Хавхаберд, Кьакь – Гак, Дивахуьр – Дивахур, ЦIерик – Чарек хьиз кхьенва.
Х-ХIII виш йисариз талукь маса араб чешмейрани цIудралди чи хуьрерин тIварар гьа чIалав кьадайвал кхьенва: Сувар КIеле – Келей Сувар, Кьурмух – Курмуг, КIеле –Келе, КIелепад – Калабад, Пел – Бел, Куьрхуьр – Курхур, Сурхуьр – Сурхур, ДутIхуьр – Дутхур, Харакь – Харак, Кьвесин – Кавазин, Хъацар – Хасар, Дуьгуьр – Дугур, КьаркьаркIеле – Каркала, Къуруш – Курейш, ЦIрхар – Сахар, КIунтIар – Кунтар, Квардал – Кадал, Кьудял – Кутал, ЦIуругъ – Сурух, Кьилагь – Калагь ва икI мад.
   Гьа икI, юкьван виш йисарин араб чешмейра чи хуьрерин тIварар чIуруз кхьенвайвиляй са бязи авторри абуруз акатайвал баянар гузва. Месела, дегь чIавара Къубадин чилерал хьайи Эмирвар, Кьиливар, Хьилавар хьтин къадим хуьрерин тIварар кьадайла, эхиримжи кьве топоним Килвар ва Шилавар хьиз къалурзава. Гуя и тIварар фарс чIалан «кIеле» хьтин мана гузвай «вар» топоформантди арадиз гъанвайди я кьван. (Килиг: А.С.Сумбатзаде. Азербайджанцы - этногенез и формирование народа. Баку, 1990, ч. 74).
   Бес фарс чIала «кьила» ва «хьила» вуч я? Жаваб гуз жезвач, вучиз лагьайтIа а чIала ихьтин гафар авач. Муькуь патахъай, археологиядин амукьайрини анра ихьтин кIелеяр хьайиди тестикьарзавач. И топонимар анжах лезги гафарикай арадиз атанвайбур я: Эмирвар (Эмиран+вар), Кьиливар (Кьилин+вар), Хьилавар (Хьилан+вар). Пуд лагьай ойконим лезгийрин хьел тайифадин тIварцIихъ галаз алакъалу я. КцIар районда исятдани и тайфадин тIвар алай хуьр ава: Хьилар (Хьилер).
   А.С.Сумбатзадеди гьакI Нуран ва Камарван хьтин лезги хуьрерин тIварарни фарс чIалан «ан» ва «ван» формантри арадиз гъанвайди я лугьузва. (Килиг: Гьа чешме, ч. 74). Са гафни авачиз, чи чилерал фарс ономастикадин гелерни дуьшуьш жезва. Ингье им чкадин топонимриз са кьиликай фарс чIалан куьмекдалди баянар гана кIанзава лагьай чIал туш. Фарс чIала «ан» формантди «гзафвал», «ван» формантди «кIвал» хьтин манаяр гузва. Гьавиляй и ойконимриз фарс формантрин куьмекдалди баянар гун дуьз туш. «Нуран» ойконим лезгийрин къадим идионим тир «Нур» гафуникай ва лезги чIалан «ан» формантдикай арадиз атанва: Нур+ан. Им гьакIни чи чIалан талукьвилин падеждин форма я: нин? - Нуран. Камарванни халис лезги гафарикай арадиз атанвай ойконим я: Камар+ван(Камарин ван, Камарван).
   Гьа инал чи хуьрерин тIварар санлай -а, -агъ, -агь, -аз, -ал, -ан, -ах, -ахъ, -аргъ, -ет, -ик, -ил, -ин, -ит, -итI, -игъ, -мух, -рух, -ух, -угъ, -ун, -ут, -ук, -ул, -ур, -уз, -уьгъ, - уьл, -уьтI, -цугъ, -ых, -э, -эгь, -эз, -эл, -эн, -эргъ хьтин формантри арадиз гъанвайди рикIелай ракъурна кIанзавач.
   Ибурукай са кьадар формантри ва гзафвилин кьадардин -ар аффиксди чи хуьрерин тIварар чи чIалан везинлувилив кьадайвал, рифмадалди туькIуьрдай мумкинвал ганва. Ихьтин кьве гьижадикай ибарат тир цIудралди ойконимар къа-
луриз жеда: 1) Миграгъ, Арагъ, КIварчагъ, Чирагъ, Ярагъ, Хутаргъ, Сугърагъ, Зутаргъ, Цаваргъ ва мсб. 2) Ругун, Яргун, Куркун, Рухун, Къужун, Шурун, Бургъун, Кучун, Ушкун, Урсун ва мсб. 3) Грар, Крар, КIрар, Кркар, Лакар, ЧIакIар, ЧкIар, ЛукIар, КьакIар, Макьар, Хъукьар ва мсб. 4) АрхитI, МихитI, ЗахитI, ЭхнитI, ХинитI, ЦинитI ва мсб. 5) Ялцугъ, Бахцугъ, КIахцугъ, Хъуцугъ, Руцугъ ва мсб. Хуьрерин ихьтин тIварар мадни давамариз жеда. И тIварарихъ маса аламатни ава.    Лезгийри са жергедин мукьвал хуьрериз рифмадин гафаралди тIварар гудай. Месела: Ялцугъ, Бахцугъ, КIахцугъ ва икI мад.
   Хуьрерин тIварар арадиз гъидайла халкьди «цIуру», «цIийи», «агъа», «вини», «кьулан», «чIехи» «гъвечIи» гафарикайни менфят къачунва ва гьавиляй чахъ чпин сад лагьай компонентар гьа и гафарикай тир шумудни са хуьрер ава:
ЦIуру Худат, ЦIийихуьр, ЦIийи Дизахлы, Агъа СтIал, Вини СтIал, Кьулан СтIал, ЧIехи Муругъ ва мсб.
   Мад са месэла рикIелай ракъурна кIанзавач. Чи са кьадар хуьрерал са шумуд тIвар ала. Месела, Агъа СтIалдал Агъа Кран, Гдумдал Гытгым, КIиридал КIрар ва Икра, НуьцIуьгъ хуьрел Гуман, Хъукьвадал Куг, Цацархуьрел Заза, ЦIуругъал Зрых, Чеперрин хуьрел Джаба, Лгарин хуьрел Лгарпиркент, Испик хуьрел Спик, КIелетдал Къалажугъ, Зизикдал Цицик, Сусайдал Цуцай, Яргундал Гьезре, Бахцугъал Яйлахдин хуьр, Квардал хуьрел Куьре, Пиперхуьрел Къуза,    Къурбанэфендидал Пирли, Истисудал Жангъу хьтин тIварарни ала. И ойконимар жуьреба-жуьре рекьералди арадиз атанва. Месела, профессор Р.И.Гьайдарова вичин «Лезги ономастикадиз гьахьун» ктабда кхьизвайвал, КIирийрин хуьруьн сифте тIвар КIир тир. Гзафвилин кьадардин -ар аффикс ккIана адакай КIирар хьана. Ударение алачир /и/ сес аватайла КIрар ва гуьгъуьнлай КIирияр хьтин формаяр арадиз атана. Ингье документра ва картайра хуьруьн тIвар Икра хьиз (урус чешмейра гьатнавайвал) къалурзава.
   Хуьрерин тIварарихъ гелкъведайла рикIел хвена кIанзавай мад са месэла ава. Лезгийри чара-чара чилерал цIийи хуьрер кутадайла бязи вахтара са шумуд хуьруьз гьа са тIвар гудай. Гьавиляй гьам Куьре пата, гьамни Къуба пата гьа са тIварар алай Лацар, Куьснет, Къалажугъ, Испик, Зизик, Филер, Асадхуьр, Къучагъ, КIеле, Хуьрел, Смугъул, Гарагъар, Самур, Хуьрехуьр, ТIигьир, Камархуьр, ЛукIар хьтин хуьрер пайда хьана. Дагъустанда ва Азербайжанда «Къалажугъ» тIвар алай 3 хуьр ава. Дагъустанда тек са «Макьар» тIвар алай 6 хуьр къалуриз жеда: Макьар, Агъа Макьар, Вини Макьар, Къуба Макьар, Докъузпарадин Макьар, Чародадин Макьар.
Муьзеффер МЕЛИКМАМЕДОВ
(Гуьгъ ама)

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
И чил хайи диге я Чи кьилин гаф Ləzgi dili Дидед чIал чирзава Маленький вундеркинд
Статьи из этой рубрики
И чил хайи диге я КцIар райондин Мучугъ хуьр И чил хайи диге я И чил хайи диге я И чил хайи диге я
ЦIИЙИ ТИЛИТ
№: 8(353)
декабрь, 2021

Скачать PDF

РУБРИКИ
Tarixin izi ilə
Gəncliyimiz – qürurumuz
Чи къагьриманар
Yubiley
Люди и судьбы
Шаирар
"Самур" - 30
Редакциядин дустар
Яран сувар
Qarabağ müharibəsi
Diqqət: İnsan taleyi!
İnam və iman
"Soyuq günəş"
ЦIийи фильм
Dünya xalqları
Чи тарих
Тарих авайвал
Müsahibə
Спасём планету
Dünya ləzgiləri
Дагъустан
Диктант
Чи кьегьалар
Редактордин гаф
Чи классикар
"Самур" - 20
Мах
ЦIийи ктабар
Жеч гьа!..
Dağıstan xalqları
И чил хайи диге я
Добрые вести
Milli Məclisə məktub
Новости Россотрудничества
Известные лезгины
Марагълу инсанар
Redaksiyaya məktub
Языки мира
Лезги чIалан месэлаяр
Квез чидани?
Известные лезгиноведы
Лезгияр вирина
Юбилей
SOS!!!
С верой в душе
"Самурдин мектеб"
Мораль
Чи адетар
Məşhur ləzgilər
Новости на все голоса
Чи хуьрер
Хъсан хабарар
Известные кавказоведы
Чи адетар
Yeniliklər
Чешне къачу!
Чакай кхьенай ...
Алимрин веревирдер
Çıxışlarımızın əks-sədası
Барка
Эпитафия
Ша, лезги чIалал рахан!
Хабарар
Тарихдин геле аваз
Поэзия
Харусенят
Этнография
Дагестан
Народы мира
Спорт
Инсанар, кьисметар
Редакциядиз чар
Чир-течир
Yeni kitablar
Фольклор
Чи сейлибур
Дайджест
Чи тавдин кIвал

ПОЛЕЗНОЕ