Чи алфавит
"Самурдин мектеб"  |  10(336) 2019      
   Икьван гагьди тайин тирвал лезгийри чпин тарихда 5 алфавитдикай менфят къачуна - албан алфавитдикай, аджамдикай, Услара туькIуьрай алфавитдикай, латиндакай ва кириллицадикай.
   Албан алфавитда 52 гьарф авай.  Гьа алфавитдалди кхьенвай V-VII асирриз талукь чешмеярни ава.
   VII-VIII асирра арабри чаз и алфавит къадагъа авуна. 28 гьарфунин араб алфавитди чи чlалан фонемаяр авайвал къалурзавач лугьуз лезгийри аджам - араб гьарфар бинеда аваз туькlуьрнавай алфавит арадал гъана. Ина 12 лезги (албан) гьарфар, амайбур араб гьарфар тир. И алфавитдикай агъзур йисалай гзаф вахтунда менфят къачуна.
   1896-йисуз Тифлисда П. К. Усларан  “Куьре чlал” ктаб чап хьана. Ада Къазанфер бег Зуьлфикъарован куьмекдалди туькlуьрнавай вичин ктабда “Лезги алфавитни” ганвай. Ана 49 гьарф авай. Лезги фонемаяр авайвал гуз тахьай алимди ингилис ва гуржи гьарфарикайни менфят къачунай.
   1911-йисуз Тифлисда и алфавитдин гьарфар бинеда аваз лезги чlал чирдай ктабни чап хьанай.
   1928-йисалди лезгийри аджам алфавитдихъ галаз санал Усларан алфавитдикайни менфят къачуна.
   1928-1938-йисара латин графика кардик кутуна. И алфавитдал ктабар, газетар, журналар чапна. 1938-йисуз СССР-дин вири халкьар хьиз лезгиярни кириллицадал элячlна. 
    И алфавитдал элячlдайла Услара къа-
лурнавай 49 гьарф урусрин 33 гьарфунив эвез авуна кlанзавай. Гьавиляй чlалан алимри чи са шумуд фонема арадай акъудна, абурун чкадал чи чlалаз хас тушир е, щ, э, ю, я, ъ, ь хьтин гьарфар гъана. Къе чи чlала бязи фонемаяр агакьзавач, бязи гафар лагьайтlа, ван къвезвайвал кхьизвач.
   Алай вахтунин лезги алфавитда 45 гьарф ава. 
   А, и, у, уь, э, е, я, ю, о, ё, ы - ачух сесер я. Амайбуруз ачух тушир сесер лугьуда.
   Чеб кьве лишандикай ибарат, амма са сес къалурзавай гьарфариз туькlуьр хьанвай гьарфар лугьуда. Абуруз кьетlен гьарфарни лугьуда: гъ, гь, къ, кь, кl, хъ, хь, чl, цl, тl, пl, уь.
   Агъадихъ галай пуд гьарфунин тIвар икI лугьуда:
   ь - хъуьтуьлвилин лишан
   ъ - кlеви лишан
   l - тик цlар
 

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
И чил хайи диге я Чи кьилин гаф Чи хуьрерин тIварар Ləzgi dili Дидед чIал чирзава
Статьи из этой рубрики
Чи ибараяр "Самур" газетдин дустар Ша, лезги чIалал рахан! Öyünməli məktəb Алимдин цIийи ктаб
ЦIИЙИ ТИЛИТ
№: 8(353)
декабрь, 2021

Скачать PDF

РУБРИКИ
Tarixin izi ilə
Gəncliyimiz – qürurumuz
Чи къагьриманар
Yubiley
Люди и судьбы
Шаирар
"Самур" - 30
Редакциядин дустар
Яран сувар
Qarabağ müharibəsi
Diqqət: İnsan taleyi!
İnam və iman
"Soyuq günəş"
ЦIийи фильм
Dünya xalqları
Чи тарих
Тарих авайвал
Müsahibə
Спасём планету
Dünya ləzgiləri
Дагъустан
Диктант
Чи кьегьалар
Редактордин гаф
Чи классикар
"Самур" - 20
Мах
ЦIийи ктабар
Жеч гьа!..
Dağıstan xalqları
И чил хайи диге я
Добрые вести
Milli Məclisə məktub
Новости Россотрудничества
Известные лезгины
Марагълу инсанар
Redaksiyaya məktub
Языки мира
Лезги чIалан месэлаяр
Квез чидани?
Известные лезгиноведы
Лезгияр вирина
Юбилей
SOS!!!
С верой в душе
"Самурдин мектеб"
Мораль
Чи адетар
Məşhur ləzgilər
Новости на все голоса
Чи хуьрер
Хъсан хабарар
Известные кавказоведы
Чи адетар
Yeniliklər
Чешне къачу!
Чакай кхьенай ...
Алимрин веревирдер
Çıxışlarımızın əks-sədası
Барка
Эпитафия
Ша, лезги чIалал рахан!
Хабарар
Тарихдин геле аваз
Поэзия
Харусенят
Этнография
Дагестан
Народы мира
Спорт
Инсанар, кьисметар
Редакциядиз чар
Чир-течир
Yeni kitablar
Фольклор
Чи сейлибур
Дайджест
Чи тавдин кIвал

ПОЛЕЗНОЕ