Кьулан вацIук сел кумай кьван...
Юбилей  |  2(347) 2021      
Кьулан вацIук сел кумай кьван,
Хуьрерик дем-мел кумай кьван,
Руьгьдик милли кьел кумай кьван,
Сагъ я лезги халкь.
 
    Гьиссерал звал гъидай и цIарарин автор течидайди лезгийрихъ бажагьат ава. КIелдайбурук руьгь кутадай и шиир лезгийрин зурба камалэгьли Фейзудин На-
гъиеван къелемдикай хкатай йикъалай вири халкьдин меце гьатнава. Адан автордин тIвар лезги эдебиятдин тарихда гьамишалугъ яз амукьун патал са и шиир бес я. Ингье ихьтин ялавлу цIарар адахъ тIимил авач. 
    Къе вичин 70-йисан юбилей къейд ийизвай чи халкьдин баркаллу хва, тIвар-ван авай шаир, прозаик, публицист, эдебиятдин пешекар, таржумачи, филологиядин илимрин доктор, ДГУ-дин профессор Фейзудин Нагъиеван къелемдикай хкатнавай эсерри чи руьгьдин ивирар девлетлу авунвайвиляй, ада халкьдин патай чIехи муьгьуьббат къазанмишнава. Адан шиирарни поэмаяр, гьикаяярни повестар, шииррин риваятарни драмаяр, гьакIни лезги чIалан илимдиз, эдебиятдиз, фольклордиз, чи классикриз талукьарнавай илимдинни публицистикадин макъалаяр чпихъ чIехи мас авайбур я. Вичин уьмуьр кьиляй-кьилди халкьдиз къуллугъ авуниз серфнавай ам кIелдайбурун рикI алай сеняткар я.
    Нагъиев Рамазанан хва Фейзудин (Фаиз Куьреви) 1951-йисан  15-февралдиз  Дагъустан Республикадин СтIал Сулейманан райондин Агъа-СтIал хуьре дидедиз хьана. Одессадин дараматар эцигдай инженервилин институт яру дипломдалди ва Москвадин М.Горькийдин тIварунихъ галай Эдебиятдин Институт тафаватлувилелди акьалтIарай ада 1978-1998-йисара Дагъустандин чара-чара эцигунрин тешкилатра устIарвиле, прорабвиле, инженервиле, СМУ-дин директорвиле кIвалахнай. Гуьгъуьнлай вичин рикIин эверунихъ яб акална уьмуьр къелемдиз бахш авун кьетIнай. 
    Вичин шиирар, гьикаяяр, макъалаяр мукьвал-мукьвал газетринни журналрин чинриз акъатзавай Ф.Нагъиева журналистикада вичин рехъ, кьетIен хатI малумарзавай кьилдин печатдин орган арадал гъун кьетIна. И ниятдалди ада 1990-1996-йисара лезги ва урус чIаларал материалар чапзавай «Лезгистан» журнал кардик кутуна. Гьа йисара адалай и чапдин орган халкьдин руьгьдин чешмедиз элкъуьриз алакьна. Гуьгъуьнлай Ф.Нагъиеван алакьунар лезги тележурналистикадани винел акъатна.  2004-2005-йисара «Дагъустан» телекомпанидин редакторвиле кIвалахдайла ада лезги чIалал «Инсан ва девир» тIвар алай кьилдин программа туькIуьрна ва ам вичини тухвана. Куьруь вахтунда и программади инсанрин патай чIехи гьуьрмет къазанмишна. 
    Фейзудин Нагъиев чи аямдин лезги поэзиядинни прозадин устадрикай я. Адан эсерриз деринвал, метлеблувал, образлувал, чIалан михьивал хас я.  Абур кIелдайбурув веревирдер ийиз, нетижаяр хкудиз тадайбур я. Гьавиляй и къелемэгьлидин чап хьанвай ктабар чи халкьдин руьгьдин дуьньядин эменнияр яз гьисабиз жеда. Къейд авуна кIанда хьи, Ф.Нагъиева вичин эсерар кьве чIалал – лезги ва урус чIаларал  къелемдиз къачузва. 
    Къелемэгьлидин лезги чIалал басма хьанвай «Капал кхьинар» (1989), «Къванцел биришар» (1989), «Хважамжамни Яргъируш» (1991), «Цавай къвазва муьгьуьббатдин авазар» (1994), «Алпандин суракьда» (1995), «Терсепулда йиф» (1996), «Гарал теменар» (2001), «Къуруш» (2002), «Куьре Мелик» (2002), «Зенг ва къван» (2009), «Абилейсан марф» (2014), «Йиферивай хабар яхъ» (2019), урус чIалалди «Пуд мани» (2014), «Ви вилерай килигзава гъетерни» (2018) ва маса шиирринни прозадин ктабар кIелдайбуру чIехи муьгьуьббатдивди кьабулнава. 
    Ф.Нагъиев ялавлу публицист хьизни сейли я. Адан къелемдикай лезги чIалан месэлайриз, халкьдин ифин алай проблемайриз, эдебиятдин, фольклордин чара-чара хилериз талукьарнавай 200-елай гзаф макъалаяр хкатнава. Абур Дагъустанда хьиз Урусатда, Азербайжанда, Польшада, Германияда, Латвияда, Украинада, Белоруссияда, Туьркияда, Иранда ва маса уьлквейрани басма хьанва.
    1992-йисуз Ф.Нагъиева къелемдиз къачур «Туьркияда стхайрин кьилив» тIвар ганвай йикъарганри Туьркиядин лезгийрикай гзаф марагълу малуматар гана. 
Къелемэгьлидин темайрик лезги эдебият, лингвистика ва текстология, къадим  цивилизацийрин тарих, албанистика, палеография, ономастика, этнография  
хьтин илимдин хилерни ква.  «Народы и земли Албании Кавказской» (2011) ктабди, газетринни журналрин чинриз акъудай Къафкъаздин Албаниядиз талукь тарихдикай тир макъалайри абурун автор вириниз сейли авуна. Ф.Нагъиев лезги чIалан лексикадиз, орфографиядиз ва пунктуациядиз талукьарнавай цIудралди илимдин макъалайрин авторни я. ЧIал гуьнгуьна хтун ва ери хъсанарун патал ада вичин теклифрин кIватIал – «Лезги чIалан гафар кхьинин къайдайрин тагъ» кхьена чапдай акъудна (2007).
    2011-йисуз Ф.Нагъиева Москвада «Проблемы творческого наследия Етима Эмина и Сулеймана Стальского: текстология и поэтика в свете сравнительного изучения» темадай хвейи докторвилин диссертациядиз алимри чIехи къимет гана. Лагьана кIанда хьи, къедалди я 
Дагъустанда, яни Кефер Къафкъазда и хиляй хвенвай диссертацияр мад авач. 
    Ам «Поэтическое наследие Сулеймана Стальского. Проблемы текстологии», «Етим Эмин: Путь к истине», «Эминан гьакъикъатдикай гьакъикъат», «Меридианы жизни и концепция мысли», «Поэт, давший имя эпохе», «Гомер ХХ века и его время», «Етим Эмин и Сулейман Стальский. Поэзия и жизнь», «Народы и земли Албании Кавказской» тIварар алай монографийрин ва гзаф илимдин макъалайрин автор я.
    Лезги шаиррикай  Куьре Меликан, ЧIилихъ Абдулгьамидан, СтIал Саядан, лезги ва Дагъустандин эдебиятдин классикар тир Ялцугъ Эминан, Етим Эминан, СтIал Сулейманан ва масабурун ирс чирунин кардик ада вичин зурба пай кутунва.
    Низами, Дегьлеви, Хакъани, Мегьсети, Пушкин, Лермонтов, Есенин, Блок, Ахматова, Цветаева, В.Федоров, Б.Чичибабин ва маса шаиррин шиирар лезги чIалаз элкъуьрнавай Ф.Нагъиева и кIвалах къени давамарзава. Ада, Дагъустандин Гьукуматдин Университетдин муаллимди хьиз, студентар жуван чIал, меденият, эдебият, тарих кIандайбур яз вердишарунин рекье гьакъисагъвилелди зегьмет чIугвазва. 
    1992-йисалай Урусатдин кхьирагрин кIватIалдик квай къелемэгьли Дагъустан Республикадин медениятдин лайихлу кIвалахдар гьуьрметдин тIварцIиз ва «Шарвили» премиядиз лайих хьанва. Хайи чIалаз, эдебиятдизни медениятдиз талукь тир макъалайрай ада «Къизилдин лекь» лезги чIалан алим Мегьамед Гьажиеван тIварунихъ галай премияр къачунва. Эдебиятда къазанмишай агалкьунрай 
    Ф.Нагъиеваз Урусатдин медениятдин (Артийский) комитетди къизилдин медаль ва «Урусатдин халкьарин Артиададин Лауреат» тIвар ганва (Санкт-Петербург, 2012). 
    Ф.Нагъиеван эсерар Михаил Крылова, Евгений Чеканова, Валерий Латынина, Андрей Голова, Петр Родина, Владимир Макурова, Владимир Серова, Марины Агьмедовади, Алексей Саломатина, Мегьемедрасул Мурсалова ва масабуру урус чIалаз элкъуьрнава. 
    Вичин яратмишунриз ватанпересвилин, философиядин, муьгьуьббатдин темаяр хас тир Фейзудин Нагъиева лезги эдебиятдиз цIийи кIалубарни везинар, къаматарни къилихар, прозадиз лагьайтIа, фантастика, антиутопия хьтин жанраяр гъанва. Ф.Нагъиеван эсеррай А.Межидова ва И.Бабаевади кандидатвилин диссертацияр хвенва.
    Эхиримжи йисара Ф.Нагъиева СтIал Сулейманан малум тушир шииррин кIватIал («Кьил акъатич гьич, девир, вай!» (2009)), Етим Еминан «Пагь, чи уьмуьрар…» (2018) ктабар чапдай акъудна.  Ада чапдиз гьазурнавай Ялцугъ Эминан шииррин кIватIал алай йисуз кIелдайбурув агакьда.
    Вичиз Аллагьди гзаф патарай алакьунар ганвай, эдебиятдин чара-чара жанрайра сад-садалай марагълу эсерар яратмишзавай, къелемдив датIана женгина авай, халкьдин дамахдиз элкъвенвай Фейзудин Нагъиева цIийи эсеррин винел кIвалахзава. Чна адахъ чандин сагъвал, рикIин шадвал, руьгьдин кьакьанвал хьун тIалабзава.
 
   ДИДЕ-ВАТАН
 
Зун шад хьанай, мублагь чилел хайила,
Тирла жувни зурба гужлу хзандай.
ВацIар, гьуьлер, дагълар чуьллер гайила,
Деде-ватан, вун заз гьикьван масандай!
 
Жуван буржи тамамна чиг чIавалай,
Хъсан кIелна, ваз къуллугъна, кIвалахна.
Ви тарифна, гьахъ бейкефнач жувалай,
Ви рекье лап чанни гуз зун алахъна.
 
Шумуд бабат дегиш хьана рекьер ви, 
Са чIавузни ваз зун хва хьиз акунач.
ЭхнатIани тIалар, кашар, мекьер ви,
Зи дердерин гъавурда вун акьунач.
 
Ваз гьамиша тIарашчияр хуш хьана,
Ви девлетар нахайриз на апайна.
Абур патал ви сергьятар буш хьана – 
Ви мяденриз, пак яхайриз ахъайна.
 
Мерд рухваяр на акъудна патарал,
Тух тежедай тIафалри вун къечизва.
Къе пилияр ацукьнава йатарал,
Кесиб халкьдин жибин, руфун ичIизва.
 
Хъвазва нафт, газ, йици гузвай токни кваз
Аждагьанри; са шурбутI чаз аквазмач.
Верч, мал амач – кьит я кака, якни кваз,
Гьукум ава – ам Ватан яз амазмач.
 
Квахьна умуд, кьурана рикI-гьевесни,
Залум ватан, гила гьиниз катда чун?!
Кьегьят хьанва къе чIугвадай нефесни;
Къуьне чанта – фуъ тIалабиз гьатда чун?
 
ЧIугвадай кьван ви дерт, зи рикI буьвел я,
Ахвар, кьарай квахьна, залан хиял физ.
Диде-ватан, зун ви хурухъ цIигел я,
Хана къецел гадарнавай аял хьиз…
 
  КЪЕКЪВЕРАГ 
 
Рекьевайдаз рехъ чир жеда хквердин, 
Игиландай сейрзава за къверидаз. 
Эгьли жеда закай сирлу техквердин, 
Гьатта рехъни къалаз жедач багьридаз. 
Къимет гузни агакьдач гьар тегьердин. 
Къекъвераг я зун яргъал тир къекъвердин.
 
Тандал – канаб, къуьнева зи гьебеяр, 
Сад – хурунди, садни (батIин) далудин. 
Кьулухъ – шегьре, вилик – дагълар, тепеяр. 
Я Ребб! Зани жуван буржи алудин! 
Суракьдава зун эсилрин бегьердин. 
Къекъвераг я зун яргъал тир къекъвердин.
 
Хурундай гуз, далудиндаз вегьезва, 
Зун кьулухъди акIажзава заланда. 
ЧIулавд ишез, лацуди заз хъуьрезва, 
Гьар камунин пар гьатзава гарданда. 
Зи юрфара гар акьазва кефердин. 
Къекъвераг я зун яргъал тир къекъвердин.
 
Рекьевайдан кIвачиз цазни акьахда,
А рекьевач кьаличаяр, гебеяр.
Пуд хупI хъвана кьисметдин пак булахдай,
Даиматдиз гъида ацIай гьебеяр.
Къвердавай ван гужлу жезва эвердин,
Къекъвераг я зун яргъал тир къекъвердин.
 
На къачурбур ава кьулухъ гьебеда, 
Вуна рикIяй гайибур ви вилик ква. 
Чарх гана вун мад эвелдал хкведа, 
Эвел-эхир – са нукьтIа я, чилик ква. 
Руьхъ хьайлани Даиматдин сефердин, 
Къекъвераг яз амукьда зун къекъвердин.
 
 ***
 
Гьардаз вичин чка ава кутугай,
Гъутухъандиз кичIе жеч хьи гъутукай.
 
Гьар яракьдик тIул ква вичин устаддин,
Лигим хьана хкатзавай чатукай.
 
Четинвилер уьтквем касдиз часпар туш,
ТIурфандиз бес кичIе женни гарукай.
 
И авадан чилер хуьн чи бубайриз
Регьят тирни няс душманрин хурукай?
 
Мерд кьегьалдиз ажалдихъай кичIе жеч,
Герек йикъуз ам хкечIда сурукай.
 
Эркек ятIа, ада чинал туьнбуьгьда,
Амма тариф ийиз жеда кьулухъай.
 
И хесетар аквада квез лезгидай,
Анжах небгет такурай квез гуьзгуьдай.
 
 
Седакъет Керимова

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
Яран сувар Пример самоотверженности Иервал туькIуьрзава Яран сувар, жуван сувар Етим Эминакай цIийи ктаб
Статьи из этой рубрики
С 20-летием, “Оки”! Шарвилиди эверда Ləzgi musiqisi və poeziyası gecəsi РикIелай тефир мярекат СтIал Сулейманан мярекатдиз ша!
ЦIИЙИ ТИЛИТ
№: 3(348)
апрель, 2021

Скачать PDF

РУБРИКИ
Шаирар
"Самур" - 30
Редакциядин дустар
Tarixin izi ilə
Qarabağ müharibəsi
Яран сувар
Yubiley
Люди и судьбы
Диктант
Дагъустан
Редактордин гаф
Чи кьегьалар
Чи классикар
"Самур" - 20
Мах
Жеч гьа!..
И чил хайи диге я
Dağıstan xalqları
ЦIийи ктабар
Milli Məclisə məktub
Добрые вести
Лезги чIалан месэлаяр
Марагълу инсанар
Новости Россотрудничества
Redaksiyaya məktub
Известные лезгины
Языки мира
Квез чидани?
Лезгияр вирина
SOS!!!
Юбилей
Известные лезгиноведы
С верой в душе
"Самурдин мектеб"
Чи адетар
Мораль
Məşhur ləzgilər
Новости на все голоса
Чи хуьрер
Хъсан хабарар
Чи адетар
Yeniliklər
Известные кавказоведы
Çıxışlarımızın əks-sədası
Алимрин веревирдер
Чешне къачу!
Чакай кхьенай ...
Эпитафия
Барка
Ша, лезги чIалал рахан!
Хабарар
Харусенят
Этнография
Тарихдин геле аваз
Поэзия
Дагестан
Народы мира
Спорт
Инсанар, кьисметар
Редакциядиз чар
Чир-течир
Yeni kitablar
Фольклор
Чи сейлибур
Дайджест
Чи тавдин кIвал

ПОЛЕЗНОЕ