Квез чидани?
"Самурдин мектеб"  |  4(349) 2021      
ЯРГУ ГЬИКI КЬУНАЙ?
 
    Араб чапхунчийри сифте яз 642-йисуз ал-Лакздиз (лезгийрин уьлкведиз) басрух гайила чахъ са шумуд шегьер авай. Абурукай сад Яргу тир. КцIар райондин гилан Яргун хуьруьн чилерал хьайи и шегьердихъ мягькемарнавай кIеле ва сенгерар авай. Яргу шегьердикай араб тарихчи ат-Табариди вичин «Тарих-и Табари» ктабдани малумат ганва. Халифа ибн Гьаййатан «Тарих Халифа ибн  Гьаййат» ктабда арабри VIII виш йисан эвелра лезгийрин Яргу ва Баланжар шегьеррин агьалийрихъ галаз тухвай женгерикай кхьенва. А чIавуз чи и кьве чIехи шегьер хазаррин гъилик квай.
    722-йисуз гилан Азербайжандин ва Эрменистандин чилерин гьакимвиле тайин хьайи ал-Жаррагь ибн Абдаллагь ал-Гьакамиди 723-йисуз хазарар Дербентдай чукурун патал 25 агъзур мислимдин (мусурман аскердин) кьиле аваз чи чилериз басрух гана. Арабрихъ  галаз дяведа хазарриз лезгийрини куьмек гузвай. Гьавиляй ал-Жаррагьавай и шегьерар кьаз жезвачир. Ада амалдарвал авуна, чна лезгийрихъ галаз ваъ, хазаррихъ галаз дяве ийизвайди я лагьана ал-Лакздин пачагь чIалахъарна ва Яргуни Баланжар хазарривай къахчуна и уьлкведив вахкун хиве кьуна.
    Икьрардилай кьулухъ лезги пачагьди а шегьеррай вичин яракьлу кIеретIар акъудна. Хазаррин хакьандин хва Баржик 40 агъзур аскердин кьиле аваз арабрихъ галаз чин-чинал атана ва дяведа магълуб хьана. Лезги шегьерар хазарривай къахчур ал-Жаррагьа вичин гафунал кIевивал авунач. Акси яз, ада и шегьеррин агьалияр маса чкайриз, гзафбур Къебеле магьалдиз куьчарна (Килиг: З.Б. Буьнядов. Азербайжан VII-IХ виш йисара (азербайжан чIалал). Баку, 1989. Ч. 107).
 
ЛЕЗГИ ГЬАСАН
 
    ХVII виш йисан лезги шаиррикай рахадайла чи алатай девиррин эдебиятдихъ гелкъвезвай алимрикай са касдини и къелемэгьлидин тIвар кьазвач. Вучиз лагьайтIа абуруз шаирдикай чирвилер авач. Сифте яз Дагъустандин тек са алимди, вичин тIвар къецепатан уьлквейризни сейли тир тарихдин илимрин доктор, Россиядин ва Дагъустандин илимрин лайихлу векил гьуьрметдин тIвар къачунвай Расул Магомедова Лезги Гьасанакай малумат гана. Ада вичин 1991-йисуз Магьачкъалада урус чIалал чапдай акъудай «Дагъустандин тарих» ктабдин 111-чина кхьенва: «Рабаданан хва шаир Гьасана 1684-йисуз ХIII виш йисан классик Саадидин машгьур «Гуьлуьстан» эсер лезги чIалаз элкъуьрна».
    Гзаф йисара Дагъустан Республикадин маарифдин наркомвиле, СССР-дин Илимрин Академиядин Дагъустандин базадин директор-
виле кIвалахай, Дагъустандин Гьукуматдин Университетдин тарих кафедрадиз регьбервал гайи Магомед Расулова Лезги Гьасанакай 
сифте делил алатай асирдин 60-йисарин эхирра винел акъуднай. Ада гайи малуматдив кьадайвал, Лезги Гьасаназ араб, фарс ва туьрк чIалар дериндай чидай.  Адахъ вичи кхьенвай шииррин гъилин хатIарин кьве ктаб авай. Саадидин лезги чIалаз элкъуьрнавай «Гуьлуьстан» эсер аджамдалди кхьенва.
 
КЬЕЦIИ ТИМУРАН КЬИСАС
 
    Вичин кьушунрихъ галаз женг чIугуна лугьуз лезгийрикай кьисас къахчур, чи агъзурралди ватанэгьлияр Афгъанистандиз куьчарай, вишералди хуьрер чукIурай кьецIи Тимура чаз дидед чIалал кIел-кхьинни къадагъа авунай. И кардикай гуржийрин хроникада ихьтин малумат ганва: «Виликди лезгияр христианар тир. Тимура гагь ялтахвал ийиз, гагь кичIерар гуз абур муьтIуьгъарна ва Мегьамедан уьмметдиз элкъуьрна. Лезги аялриз араб чIалал кхьинар чирун патал арабрикай фекьияр тайинарна. Ада гакIни лезги аялриз дидед чIалал кIел-кхьин къадагъа ийидай, вичи лагьайдал кIеви гьукум гана». (Килиг: Известия грузинских летописей о Северном Кавказе и России//Сборник материалов для описания местностей и племен Кавказа. Тифлис, 1898. Вып. ХХII. Ч. 51).
 
Гуьлхар Гуьлиева

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
И чил хайи диге я Жегьил къелемэгьлидин савкьватар Сад лагьай чка кьуна Ханбутай бег Яргунви Poliqlot
Статьи из этой рубрики
Чи ибараяр "Самур" газетдин дустар Яран сувар Гуьзел муаллим Дагъустанвийрин кьегьалвал
ЦIИЙИ ТИЛИТ
№: 8(353)
декабрь, 2021

Скачать PDF

РУБРИКИ
Tarixin izi ilə
Gəncliyimiz – qürurumuz
Чи къагьриманар
Yubiley
Люди и судьбы
Шаирар
"Самур" - 30
Редакциядин дустар
Яран сувар
Qarabağ müharibəsi
Diqqət: İnsan taleyi!
İnam və iman
"Soyuq günəş"
ЦIийи фильм
Dünya xalqları
Чи тарих
Тарих авайвал
Müsahibə
Спасём планету
Dünya ləzgiləri
Дагъустан
Диктант
Чи кьегьалар
Редактордин гаф
Чи классикар
"Самур" - 20
Мах
ЦIийи ктабар
Жеч гьа!..
Dağıstan xalqları
И чил хайи диге я
Добрые вести
Milli Məclisə məktub
Новости Россотрудничества
Известные лезгины
Марагълу инсанар
Redaksiyaya məktub
Языки мира
Лезги чIалан месэлаяр
Квез чидани?
Известные лезгиноведы
Лезгияр вирина
Юбилей
SOS!!!
С верой в душе
"Самурдин мектеб"
Мораль
Чи адетар
Məşhur ləzgilər
Новости на все голоса
Чи хуьрер
Хъсан хабарар
Известные кавказоведы
Чи адетар
Yeniliklər
Чешне къачу!
Чакай кхьенай ...
Алимрин веревирдер
Çıxışlarımızın əks-sədası
Барка
Эпитафия
Ша, лезги чIалал рахан!
Хабарар
Тарихдин геле аваз
Поэзия
Харусенят
Этнография
Дагестан
Народы мира
Спорт
Инсанар, кьисметар
Редакциядиз чар
Чир-течир
Yeni kitablar
Фольклор
Чи сейлибур
Дайджест
Чи тавдин кIвал

ПОЛЕЗНОЕ