Чи гафар
"Самурдин мектеб"  |  6(351) 2021      
   Са чIала маса чIаларай гафар къачун тIебии кар я. Алатай виш йисара маса халкьарин чIаларай лезги чIалазни са кьадар гафар атанва. Ингье гьа чIаларини чавай тIимил гафар къачунвач. Бязи чIалан алимри чи чIалаз араб, фарс, туьрк, урус чIаларай гьихьтин гафар атанватIа къалурзава, амма лезги чIалай а чIалариз фенвай гафарикай кхьизвач. Гьавиляй абуру бязи асул лезги гафарни чи чIалаз маса чIаларай атанвайди я лугьузва. И авторри чи чIалаз туьрк ва фарс чIаларай атанва лугьузвай бязи гафариз вил вегьен.
 
Къажгъан
 
   Им туьрк ва я азербайжан чIаларай атанвай гаф я лугьузвай фикирар ава. Адаз чи чIалан лексикадин куьгьне къатариз хас гаф хьиз баян гана кIанзава. Къу-
ба патан нугъатра «къаж» гаф ава. Са береда куьснетвийри чепедикай расзавай сахсияр ва къажар Къуба пата вириниз сейли тир. И сахсияр ва къажар кьериз-цIаруз исятдани дуьшуьш жезва.
   Къаж 10-15 литр кьван яд къадай къаб я. Бязи дагъдин хуьрера адаз «къажахни» лугьуда. Амма къажах генани чIехи къаб я. Гьа икI, лезги чIалан «къаб» ва «къажах» гафарикай эхцигунин къайдада цIийи гаф арадиз атанва: «къаб-къажах». 
   «Къаж» гафуникай лезги чIала гъур формант акал хьана «къажгъур» гаф арадал атанва. Къажгъур гьяркьуь, къвалар са шумуд сантиметрдин кьакьанвиле хкаж хьанвай, жив, руквар, фитер ва маса ихьтин затIар михьун патал менфят къачузвай перциз лугьуда.
   «Къажгъан» гафни и къайдада – «къаж» гафуник гъан формант акал хьана арадиз атанвайди я лугьуз жеда. 
   Археологиядин материалри, месела, Белидждай жагъанвай, мамонтдин кIарабдикай раснавай, чи эрадал къведалди 30-15 агъзур йисариз талукь бадиди, ШаракIундай, Мамрачай, НуьтIуьгъай ва маса лезги хуьрерай жагъанвай, чпихъ агъзур йисарин тарихар авай къапарини гьам «къаб» ва «къажгъан» гафар лезгийриз махсус тирди субутзава. 
 
Къадакь//Кьадакь
 
    Им эсиллагь туьрк гаф туш. Кьадакь са шумуд затI сад садак галкIурдай ва тIарамдиз кьадай затIуниз лугьуда. Ам лезги чIалан «кьун» гафуникай  туькIуьр хьанва. «Кьадай» гафунин эхирда авай /й/ сес /кь/-далди эвез хьана «кьадакь» гаф арадал атун тIебии кар я.
 
Генг
 
   И гафни туьрк гаф хьиз къелемдиз гузва. Туьрк ва азербайжан чIалара ихьтин гаф авач. А чIалара “enginlik”, “ənginlik” ва “geniş” гафар ава. Эхиримжи гафуникай чна «гегьенш» хьиз менфят къачузва. Чна туьрк чIалан “geniş” гафуникай “генг” гаф арадал гъун мумкин туш. И гаф азербайжан чIала авай “gen” гафуникайни туькIуьр хьанвач. 
   Чи эдебият чIала «цен» хьиз кхьизвай гаф Къуба нугъатра «ген» хьиз лугьуда. «Ген» гафни «гендихъ» г формант акал хьана арадал атанвайди я: ген – ген-г.
 
Саврух
 
   Бязи авторри и гаф туьрк чIалай атанвайди ва ада «марф, къай, гар акахьай гьава» хьтин мана гузвайди къейд ийизва. Гьакъикъатда туьрк чIала ихьтин гаф авач. Туьрквери саврухдиз “tipi” ва я “kar fırtınası” лугьуда. Азербайжан чIалани «саврух» гаф авач. И чIала “soyuq” гаф ава ва ада «мекьи» хьтин мана гузва. Марф, къай, гар акахьай гьавадиз азербайжанвийри “tufan” ва я “fırtına” лугьуда.
 
Батман
 
   Фарс чIалан гаф хьиз къелемдиз гузвай батман лезгийрин заланвал алцIумдай уьлчме я. И гьакъиндай Иранда урусрин посольствода кIвалахай А.И.Лопухина 1718-йисуз генани гегьеншдиз кхьенва. Ада лезгийрин са батман 14 фунтдиз барабар тирди къалурнава. ИкI гьисаб авуртIа, чи са батман 5,7 килограмдиз барабар я. 
   Чи фикирдалди, и композитдин къурулушда кьве диб ава: «пуд» ва «ман». Сифте и гаф «пудман» хьунухь мумкин я. Заланвал алцумдай уьлчме хьиз чахъ кьве жуьредин ман авай: гъвечIи ман ва чIехи ман. ГъвечIи ман кьве килограмдиз, чIехи ман пуд килограмдиз барабар я. Хъсандиз фикир гайитIа, са лезги батман, пуд гъвечIи лезги мандиз барабар тирди чир жезва. Гьавиляй и уьлчмедиз пудман лугьун тIебии кар я. И гафуникай «батман» хьуниз кьве жуьреда баян гуз жеда: 1) Композитдин къурулушда авай сад лагьай диб дегиш хьанва. Ихьтин дегишвал лезги чIалан комбинаторикадиз хас жигьет я. 2) Фарсари «пудман» гаф чавай къачуна, «батман» хьиз чав вахканва. 
 
ШуьмшатI
 
    Тарихдин чешмейрай аквазвайвал, Самурдин тамара гзаф къиметлу тарар авай. Кьве тарцикай VII виш йисан вакъиаяр къелемдиз къачудайла арабрин тарихчи А’сам ал-Куфиди малумат ганва. Абур серкIвед тар ва шуьм тар я. Садлагьай тарцин пешерикай лезгийри дарман хьиз менфят къачузвай. А пешер шупIна пелел эцигайла кьилин тIал атIудай. Кьвед лагьай тар фарсари атIуз Ирандиз тухузвай. А тарарикай гимияр расзавай. Абурун чапхунчивилин нетижа яз Самурдин тамара шуьм тарар кьиляй-кьилди терг хьана. И тарцин тIвар «шуьмшат» хьиз фарсарин меце гьатна. Араб авторди малумат гузвайвал шуьм тарар кьакьан ва дуьз тарар тир. Чна «шумал» хьиз менфят къачузвай гаф шуьм тарцин тIварцIелай туькIуьр хьун мумкин я
 
М.МЕЛИКМАМЕДОВ

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
И чил хайи диге я РикIел хкунин югъ Аялрикай фильм Хуьлуьхъ Тават Савкьватри шадарна
Статьи из этой рубрики
Чи ибараяр "Самур" газетдин дустар Яран сувар Гуьзел муаллим Дагъустанвийрин кьегьалвал
ЦIИЙИ ТИЛИТ
№: 8(353)
декабрь, 2021

Скачать PDF

РУБРИКИ
Tarixin izi ilə
Gəncliyimiz – qürurumuz
Чи къагьриманар
Yubiley
Люди и судьбы
Шаирар
"Самур" - 30
Редакциядин дустар
Яран сувар
Qarabağ müharibəsi
Diqqət: İnsan taleyi!
İnam və iman
"Soyuq günəş"
ЦIийи фильм
Dünya xalqları
Чи тарих
Тарих авайвал
Müsahibə
Спасём планету
Dünya ləzgiləri
Дагъустан
Диктант
Чи кьегьалар
Редактордин гаф
Чи классикар
"Самур" - 20
Мах
ЦIийи ктабар
Жеч гьа!..
Dağıstan xalqları
И чил хайи диге я
Добрые вести
Milli Məclisə məktub
Новости Россотрудничества
Известные лезгины
Марагълу инсанар
Redaksiyaya məktub
Языки мира
Лезги чIалан месэлаяр
Квез чидани?
Известные лезгиноведы
Лезгияр вирина
Юбилей
SOS!!!
С верой в душе
"Самурдин мектеб"
Мораль
Чи адетар
Məşhur ləzgilər
Новости на все голоса
Чи хуьрер
Хъсан хабарар
Известные кавказоведы
Чи адетар
Yeniliklər
Чешне къачу!
Чакай кхьенай ...
Алимрин веревирдер
Çıxışlarımızın əks-sədası
Барка
Эпитафия
Ша, лезги чIалал рахан!
Хабарар
Тарихдин геле аваз
Поэзия
Харусенят
Этнография
Дагестан
Народы мира
Спорт
Инсанар, кьисметар
Редакциядиз чар
Чир-течир
Yeni kitablar
Фольклор
Чи сейлибур
Дайджест
Чи тавдин кIвал

ПОЛЕЗНОЕ