Хуьлуьхърин гъарикI зул
Чи хуьрер  |  7(352) 2021      
    Дегь чIавара Хуьлуьхъ хуьр Нежеф вацӀун кьере авай. Адан харапӀаяр къедалди “ЧӀуру хуьр” лугьудай чкадал алама. Гуьгъуьнлай хуьруьнбуру селлерикай кьил къакъудун патал кьакьан пелел бине кутуна.
    Шагь дагъдин ценерив гвай, тамари элкъуьрна юкьва тунвай и хуьруьн гьар камуна сур чӀаварин гелер ава. Ина кьуд пата гьалтзавай дегь сурарин кьилин къванери Алупан девирдилай инихъ шумудни са виш йисарин кхьинар хвенва.  
    И чилерал са береда гьезерри, монголри, арабри, фарсари, урус-ри вегьенай. ЯтӀани ягъийриз муьтӀуьгъ тахьана хуьруьн тIвар хвена ксари. Инин генг яйлахра малдарвал вилик фенвай. Кьуьзуь ксари са береда чпин чӀехи бубайри гунгаррив яйлахрай хуьруьз нек гъидай лугьуз марагълу ихтилатар ийида.
Хуьруьн тӀвар са бязи алимри XI виш йисара чи чилерал вегьей хулагийрихъ галаз алакъалу ийизва. Анжах им дуьз фикир туш. Вучиз лагьайтӀа монголри басрух гудалди ина хуьр авай ва адални кутугай тӀвар алай.
    Йиса садра хьайитIани Хуьлуьхърин тамуз физ кIанз рикIи гъалаб къачуда зи. КIвач галукьнавачир, гъил яргъи авунвачир и иервал гьиссериз кужумун патал рекье гьатда зун иниз.
    Са гьафте вилик мад фенай зун аниз. Зулун таму вичин къужах акьван захавилелди ахъайнавай хьи… ЧIулав, яру инийрин, кицикрин, мертерин, чухлумпIрин, жикIийрин заланвиляй тарарин хилер кватнавай. Кьве югъ виликан марфадилай кьулухъ чил бебелукрив ацIанвай. Неинки КцӀара ва Азербайжанда, гьакӀни вири Къафкъазда машгьур тир, чпин яшар виш йисарив гекъигиз жедай къадим там ава ина. 1885-йисуз ина хьайи машгьур натуралист алим Г.Раддеди Хуьлуьхърин тамара Къафкъазда кьериз-цӀаруз гьалтзавай верхьи тарарин са шумуд жинс ашкара авунай. Гьа чӀавалай и тарариз “Раддедин верхьи тарар” лугьузва. Алимди ина авай аскӀан (лилипут) пипин ва наратдин тарарикайни чирвилер ганай. 
    Хуьлуьхъ 1837-йисан Къубадин бунтуниз регьбервал гайи Гьажи Мегьамедан ватан я. Ина илимдал рикӀ алай инсанарни яшамиш жезвай. Гьеле XIX асирдин эхирра Къуба пата тӀебиатдин илимрай тарсар гузвай сифте мектебрикай сад Хуьлуьхъа ахъа хьанай. Къуба патан девлетлу ва савадлу ксарикай тир, Меккедиз фена хтай хуьлуьхьви Гьажи Жавада 1907-1908-йисара хайи хуьре вичин харжидалди мектеб эцигнай. Куьруь вахтунда и мектебдин хъсан суракьар вири Къуба уезддиз чкӀанай. 1916-1918-йисара ина кардик кутур педагогикадин курсар акьалтӀарай цӀудралди жегьилри уезддин чара-чара хуьрера муаллимвал авунай.
    Лезгийрин сейли алим Гьасан Алкьвадаридин Куьреда авай 
медресада чирвилер къачур, лезги, туьрк, араб ва фарс чӀалар, гьакӀни РагъэкъечӀдай патан поэзия дериндай чирай, лезги ва Азербайжан чӀаларал иер шиирар теснифай Абдулжелил эфендидихъ галаз санал ина Азербайжандин зурба шаир Агьмед Жавадани кӀвалахнай. Хуьлуьхъ Азербайжандин сейли кхьираг Эмир Мустафаеванни хуьр я.
    Къе хуьруьн гьалар акурла инсандин рикI тIар жезва. РакIаррикай куьлегар куьрсарнавай кIвалер, ван алачир магьлеяр, чкIизвай мискIин, аялрин ванцихъ цIигел тир мектеб… 
    Къенин хуьруьн гьалар ихьтинбур я…
 
Седакъет КЕРИМОВА
 

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
И чил хайи диге я Прорубим окно в Европу Гъазаватдиз эвер гайи ЦIехуьлви ЦIийи фильм – «Квахьай йикъарган» “Самурдин” 30 йис жезва
Статьи из этой рубрики
КцIар райондин Мучугъ хуьр И чил хайи диге я И чил хайи диге я И ЧИЛ ХАЙИ ДИГЕ Я И чил хайи диге я
ЦIИЙИ ТИЛИТ
№: 8(353)
декабрь, 2021

Скачать PDF

РУБРИКИ
Tarixin izi ilə
Gəncliyimiz – qürurumuz
Чи къагьриманар
Yubiley
Люди и судьбы
Шаирар
"Самур" - 30
Редакциядин дустар
Яран сувар
Qarabağ müharibəsi
Diqqət: İnsan taleyi!
İnam və iman
"Soyuq günəş"
ЦIийи фильм
Dünya xalqları
Чи тарих
Тарих авайвал
Müsahibə
Спасём планету
Dünya ləzgiləri
Дагъустан
Диктант
Чи кьегьалар
Редактордин гаф
Чи классикар
"Самур" - 20
Мах
ЦIийи ктабар
Жеч гьа!..
Dağıstan xalqları
И чил хайи диге я
Добрые вести
Milli Məclisə məktub
Новости Россотрудничества
Известные лезгины
Марагълу инсанар
Redaksiyaya məktub
Языки мира
Лезги чIалан месэлаяр
Квез чидани?
Известные лезгиноведы
Лезгияр вирина
Юбилей
SOS!!!
С верой в душе
"Самурдин мектеб"
Мораль
Чи адетар
Məşhur ləzgilər
Новости на все голоса
Чи хуьрер
Хъсан хабарар
Известные кавказоведы
Чи адетар
Yeniliklər
Чешне къачу!
Чакай кхьенай ...
Алимрин веревирдер
Çıxışlarımızın əks-sədası
Барка
Эпитафия
Ша, лезги чIалал рахан!
Хабарар
Тарихдин геле аваз
Поэзия
Харусенят
Этнография
Дагестан
Народы мира
Спорт
Инсанар, кьисметар
Редакциядиз чар
Чир-течир
Yeni kitablar
Фольклор
Чи сейлибур
Дайджест
Чи тавдин кIвал

ПОЛЕЗНОЕ