Гъазаватдиз эвер гайи ЦIехуьлви
Чи къагьриманар  |  7(352) 2021      
    Къанни вад йисуз урус пачагьдин кьушунрихъ галаз женг чIугур Имам Шамила савкьват яз адав хенжел вугудайла лагьанай: «Зи муаллим тир Мегьамед Ярагъви душманрикай хвейи ви тIвар тарихда гьатда». Ингье а девирдин чешмейра вичин тIвар тIимил дуьшуьш жезватIани, адан кьегьалвилер гзафбуруз чешне хьана. Ам жегьил яз шейхдин дережадив агакьна.
 
Жегьил шейхдин алакьунар
 
    Истанбулда чирвилер къачуна, эфенди яз Меккедиз фейи Гьажи Али Аскер ЦIехуьлви ватандиз хтайла адан 20 йис тир. Са йисан къене вири Къуба округдиз сейли хьайи жегьилди сифте яз яргунви Ханбутай бегдин регьбервилик кваз  генерал Н.М.Хатунцеван кьушундихъ галаз женг чIугунай. Адан 500 кас экъечIнавай кIеретIди урусрин са батальон кукIварна аскерривай вири яракьар къакъуднай. Гуьгъуьнлай генерал Хатунцева Къафкъаздин кьушунрин кьил генерал-аншеф Н.Ф.Ртищеваз кхьей рапортда и делил рикIел хканай (Килиг: ЦГВИА. Ф. ВУА, д. 6164 (69601)).
    Кьвед лагьай гъилера кьегьал цIехуьлвидин тIвар генерал А.П.Ермолова урус пачагьдал ракъурай рапортда гьатнай. Генералди Къуба округдин ЦIехуьл хуьряй тир жегьил эфенди бунтчийрин чIехибурукай сад тирди къалурнай (Килиг: ЦГВИА, Ф. ВУА, д. 6210, стр. 15).
    1820-йисалай Гьажи Али Аскер эфенди Къафкъазда муьридизмдин бине кутур Шейх Мегьамед Ярагъвидин муьрид тир. Ада Ярагъвидихъ галаз санал хуьрериз физ муьридизм теблигъ ийизвай. И кIвалах датIана кьиле тухузвай ва гьавиляй урусрин тарихчи А.Комарова кхьенай: «1824-йисуз ярагъви Мулла Мегьамеда муьридизмдин талим теблигъ авунин нетижа яз гьам и хуьруьн, гьамни къунши хуьрерин агьалияр кIвачел къарагъарна, абурун векилар гъазаватдиз эвер гун патал са-сад вири хуьрериз фена» (Комаров А. Казикумухские и Кюринские ханы. (Кавказские горцы. Сборник сведений. Тифлис, 1869. Гл. IV, стр. 24).
    А йисара Дагъустанда къуллугъ авур кьилин штабдин капитан К.И.Прушановскиди кхьизвайвал, «Мулла Мегьамедан суракь вири Дагъустандиз чкIанвай, вири чкайрай дагъустанвияр адахъ яб акалун, ам вилералди акуна адавай хийир-дуьа къачун патал Ярагърин хуьруьз къвезвай. Вирида ам муьршид тирди хиве кьаз, чеб адан муьридар я лугьузвай (Килиг: ЦГВИА. Ф. ВУА, д 6512, стр. 9).
    ХIХ виш йисан эхирра ва ХХ виш йисан эвелра яшамиш хьайи дагъустанви алим Али Каяева вичин «Тарихдин очеркар» ктабда кхьизвайвал, «муьрид» цIийи талим давамарзавайбуруз ганвай тIвар тир. Гьажи Али Аскераз лагьайтIа, генани чIехи дережаяр авай. Ам гьакIни накъшбенди тарикъат теблигъ ийизвай, ватан чапхунчийрикай азад авун патал женг чIугвазвай, вичихъ чIехи нуфуз авай шейх тир (Килиг: Жур. «Советский Дагестан» №4, 1990; ч. 35).
   Тарихдин чешмейра вичин тIвар «Гьажи Али Аскер», «Гьажи Али Аскер эфенди», «Шейх Гьажи Али Аскер эфенди» хьиз гьатнавай Гьажи Али Аскерахъ гьихьтин нуфуз авайтIа адан титулрай чир жезва. КIвенкIве «эфенди» гафуникай лугьун. Туьркияда а вахтунда «эфенди» са кас гьам диндин, гьамни илимдин рекьяй алим тирди къалурун патал адан тIварцIихъ гилигзавай гаф тир. Али Каяева «эфенди» гафуниз ихьтин баянар ганва: «муъмин», «муаллим», «рехъ къалурдай кас».
   «Шейх» араб чIалал «чIехиди», «жанаби», «гьуьрмет авай кас» лагьай чIал я. Али Каяева кхьизвайвал, Гьажи Али Аскер ЦIехуьлви ва чечен Кунта-гьажи Имам Шамилаз виридалайни гзаф куьмек гузвай шейхерикай тир. Абуру азадвал ва накъшбенди тарикъат теблигъ авунилай гъейри, гьакIни чкайрал яракьлу кIеретIар туькIуьрзавай (Килиг: Жур. «Советский Дагестан, №4, 1990 г. стр. 35).
    Сифте яз Къафкъазда накъшбенди тарикъат Мегьамед Ярагъвиди кьабулнай. «Тарикъат» арабдалди «рехъ» лагьай чIал я ва динда и цIийи рехъ арадал гъайиди вич Бухарадай тир Мугьаммад Багьавутдин Накъшбенди я. «Накъшбенди» алимди къачунвай лакIаб я. И гафунихъ «ракьунал нехишар атIудайди» хьтин мана ава. Тарикъатдин тIвар Мугьаммад Багьавутдинан лакIабдилай къачунвайди я. 
    И тарикъатдин шейхери ам шариатдив кьадай виридалайни хъсан, вини дережадин михьи рехъ яз гьисабзавай. Ингье Къафкъаз урусрикай азад авун патал женгерал атайла абурун арада «гьеле фад я, чахъ бегьем къуватар авач» лагьайбур хьана. И фикирдал алайбурукай сад Шамил тир. Вичин меслят кваз кьунач лугьуз ам Дагъустандин сад лагьай имам Къази Мегьамедахъ галаз хъел хьанай. Гуьгъуьнлай Шамилан халу Бартихана малумат гайивал, абур дуст хъхьун патал Гьажи Али Аскера гзаф алахъунар авунай ва гьа и кардалди чIехи алакьунар авай цIехуьлви гележег имамдин ихтибарлу дустуниз элкъвенай.
Бязи авторри кхьизвайвал, 1820-1823-йисара генерал Ермолова Къуба патан лезгийрин кьилел мусибатар гъайила, халкьдиз сифте яз гъазаватдиз эвер гайидини Гьажи Али Аскер тир. Ярагъвидиз лагьайтIа, эвелдай гъазаватдик кьил кутаз кIанзавачир (Килиг: Смирнов Н.А. Мюридизм на Кавказе. М., 1963, стр. 173). Ингье Къубадин вакъиайрилай кьулухъ ам халкьдиз гъазаватдиз эвер гуз мажбур хьана. Тарихчи В.Поттоди кхьизвайвал, сифте яз ада халкьдиз «вичин хайи хуьре, кьве виш кас гьакьзавай, мюридизмдин кьеб хьайи Ярагърин мискIинда эвер гана» (Потто В.А. Кавказская война. Ставрополь, 1994. Т. V. Стр. 21).
    Халкь кIвачел къарагъарун патал Гьажи Али Аскер Къуба округдиз хтана ва ада яргунви Шихмегьамедахъ, пиралви Гьажибегахъ, къубави Мегьамедахъ ва гуьгъуьнлай 1837-йисан Къубадин гъулгъуладиз регьбервал гайи хуьлуьхъви Гьажи Мегьамедахъ галаз санал са шумуд яракьлу кIеретI туькIуьрна. И крарикай хабар кьур «генерал Ермоловак къалабулух акатна… ам 1824-йисан мартдин вацран эхирра 
Къуба шегьердиз хтана ва ина Куьредин вакъиайрин гьакъиндай малумат къачуна. Аслан хан Къазикъумухвидиз вичин патав эверна ва нарагьатвилер арадай акъудун патал адаз меслятар гана» (Богуславский Л.История Апшеронского полка. СПб., 1892, стр. 399). Ингье адан меслятар ва эмир кьилиз акъатнач.
 
Кьилиз акъат тавур эмир
 
Къубадай хъфей генерал Ермолова 1825-йисуз Аслан хандиз лезгияр гъазаватдиз къарагъарзавай Шейх Мегьамед Ярагъви есирда кьуна Тифлисдиз гъун патал кьилди эмир гана. ГьакI ятIани Аслан ханди Ярагъви кьунач. Вучиз лагьайтIа адаз Мегьамед Ярагъвидиз халкьдин арада гзаф нуфуз авайди хъсандиз чизвай. ГьакIни адаз муьридри вичиз къаст авуникай кичIезвай. 1826-йисуз Къафкъаздин сердервиле тайин хьайи фельдмаршал И.Паскевича Шейх Мегьамед Ярагъви муьтIуьгъарун патал маса рехъ хкяна. Ада кьведра генерал Ермолован ва садра вичин эмир кьилиз акъуд тавуна, Ярагъвидиз куьмек гайи Аслан хандал ихтибар хъувунач. Сердерди Дагъустанда авай урус кьушунрин чIехиди, генерал-адъютант Граббедиз эмир гана. Генералди пулунин пишкешар вугана хаинрин гъилерив Ярагъви кьуна ва 600 атлудикай туькIуьрнавай чIехи конвойдин гуьзчивилик кваз Тифлисдиз рекье туна. И факт тарихчи В.Поттодини тестикьарзава. 
     Са шумуд табасаранвиди вичив и хабар агакьарайла Гьажи Али Аскера яракьлу лезгийрин куьмекдалди ЦIехуьлай яна Тифлисдиз физвай рехъ кьун кьетIна. Адаз куьмек гун патал 200 кас галаз ахцегьви Асварни атана. Вичихъ гзаф алакьунар авай кьегьал Асвараз Къубадин хуьрерай тIуз Тифлисдиз физвай 300 верс рекьин гьар са верс хъсандиз чидай. И хуьрера адахъ гзаф дустарни авай. Хабар ракъурайла адан 100-елай гзаф дустар гьасятда яракьар кьуна Гьажи Али Аскеран кьилив атана. 1500-елай гзаф лезгийриз регьбервал гузвай цIехуьлви шейхди Ярагъви азад авун патал туькIвей план туькIуьрна. 
    Урусри Гьажи Али Аскер ва Асвар хьтин кьегьал лезгияр чпин хуруз акъатдайди фагьум тийиз тушир. Гьавиляй генарал-адъютант Граббеди Шейх Мегьамед Ярагъви Тифлисдиз рекье тун паталди туькIуьрнавай чIехи конвойдилай гъейри кьве рота аскерарни кIвачинарнавай. 
    Конвойни аскерар Къуба округдин чилерал элячIна тамарай тIуз ЦIехуьлривай 20 верс кьван яргъа хьайила, Гьажи Али Аскеран кIеретIди чапхунчийрин рехъ атIана. Абуру кьве патахъайни урусар элкъуьрна юкьва тунвай. Тама тарарин далдадихъ акъвазна тфенгар аскеррал туькIуьрнавай. Чапхунчийриз са легьзеда вилик цIар кIарна арадай акъатиз кIан хьана. Абуру басрух ганмазди, лезгийри рекьиз сел хьиз къванер авадарна. Кханай балкIанар кьвалалай гъуз дерин дередиз аватна. Акъатай вагьши ванери муькуь урус аскерар чаш туна. Женгина цIудралди урус аскерар терг хьана. Сагъ амукьайбуру гъилер кутIуннавай Ярагъвини рикIел аламачиз там тирвал катна чпин чан куьтягьна.
    И вакъиадилай кьулухъ чапхунчияр мадни пехъи жедайди фикирда кьур Гьажи Али Аскера вичин муаллим Шейх Мегьамед Ярагъви ахцегьви Асваран кIеретIдихъ галаз дагъдин руьштерай тIуз Табасарандиз рекье туна. Генерал Граббеди Гьажи Али Аскералай кьисас къахчун патал кьве батальон ракъурна. Самур вацIун къерехда кьиле фейи ягъунра гзаф аскерар терг хьана. Генералдивай цIехуьлви шейхдин вягьтедай физ хьанач. Гьажи Али Аскера хуьлуьхъви Гьажи Мегьамед, хьиливи Ярали, яргунви Шихмегьамед хьтин кьегьалрихъ галаз санал Къубадин гъулгъуладиз гьазурвилер акваз гатIунна. Халкь ацIанвай цавар хьиз са цIайлапан ягъунихъ цIигел тир.
 
Муьзеффер МЕЛИКМАМЕДОВ
 

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
И чил хайи диге я Хуьлуьхърин гъарикI зул Прорубим окно в Европу ЦIийи фильм – «Квахьай йикъарган» “Самурдин” 30 йис жезва
Статьи из этой рубрики
Ханбутай бег Яргунви Ханбутай бег Яргунви Хуьлуьхъ Тават Фехреддин Мусаев Чингиз Къурбанов
ЦIИЙИ ТИЛИТ
№: 8(353)
декабрь, 2021

Скачать PDF

РУБРИКИ
Tarixin izi ilə
Gəncliyimiz – qürurumuz
Чи къагьриманар
Yubiley
Люди и судьбы
Шаирар
"Самур" - 30
Редакциядин дустар
Яран сувар
Qarabağ müharibəsi
Diqqət: İnsan taleyi!
İnam və iman
"Soyuq günəş"
ЦIийи фильм
Dünya xalqları
Чи тарих
Тарих авайвал
Müsahibə
Спасём планету
Dünya ləzgiləri
Дагъустан
Диктант
Чи кьегьалар
Редактордин гаф
Чи классикар
"Самур" - 20
Мах
ЦIийи ктабар
Жеч гьа!..
Dağıstan xalqları
И чил хайи диге я
Добрые вести
Milli Məclisə məktub
Новости Россотрудничества
Известные лезгины
Марагълу инсанар
Redaksiyaya məktub
Языки мира
Лезги чIалан месэлаяр
Квез чидани?
Известные лезгиноведы
Лезгияр вирина
Юбилей
SOS!!!
С верой в душе
"Самурдин мектеб"
Мораль
Чи адетар
Məşhur ləzgilər
Новости на все голоса
Чи хуьрер
Хъсан хабарар
Известные кавказоведы
Чи адетар
Yeniliklər
Чешне къачу!
Чакай кхьенай ...
Алимрин веревирдер
Çıxışlarımızın əks-sədası
Барка
Эпитафия
Ша, лезги чIалал рахан!
Хабарар
Тарихдин геле аваз
Поэзия
Харусенят
Этнография
Дагестан
Народы мира
Спорт
Инсанар, кьисметар
Редакциядиз чар
Чир-течир
Yeni kitablar
Фольклор
Чи сейлибур
Дайджест
Чи тавдин кIвал

ПОЛЕЗНОЕ