ХVIII виш йисан алимарни шаирар
Шаирар  |  7(352) 2021      
    XVIII асирди лезги халкьдиз цIудралди машгьур алимар ва шаирар бахшна. Сейли алимрикай чаз агъадихъ галайбурун тIварар ва эсерар малум я: Исмаил Шиназви. Ам неинки Къафкъазда, гьакIни кьецепатан гзаф уьлквейра чIехи астрономрикай сад хьиз машгьур тир. Ада астрономиядиз талукь са шумуд ктаб кхьенай. Гъетерин гьакъиндай адан ктаб араб уьлквейрани малум тир. 
    Али ибн Садикь Дагъустани. И кас чIехи философ ва математик тир. Демешкьдин университетда тарсар гузвай вахтунда адан са шумуд ктаб чапдай акъатнай ва а ктабар Сириядин архивра исятдани ама. Али Дагъустани 1784-йисуз Демешкьда рагьметдиз фена. 
    Араб уьлквейриз фена ана машгьур хьайи лезги алимрикай сад Али ибн Ибрагьим Дагъустани я. Вичин яшар 40-дав агакьайла Мединадиз фейи Али ибн Ибрагьим Дагъустаниди ина тарсар ганай ва РагъэкъечIдай патан алимрин арада махсус чка кьунай.  Мединада адан “Мугьиммат ал-маариф”, “Далил аз-Заирин ва Анис ал-манасик”, “Акс ал-маталиб”, “Машари ал-Бирр ва ал игьсан фи манакиб Али Усман” тIварар алай эсерар алимрин гъилерай-гъилериз фенай. Алиди Мединада вичин дуьнья дегишарна.
    Туьркияда машгьур хьайи чи алимрин сиягьда Ибрагьим эфенди Куьревидин тIварни ава. Тарихдин чешмейра къалурнавайвал, ам 1748-йисуз Туьркиядиз атанай. ЧIехи алимди Фатигь медресада тарсар ганай, гуьгъуьнлай ам Алеппода, Демешкъда ва Меккеда кьилин къази хьанай. Са береда Ибрагьим эфендидивай тарсар къачур ахцегьви Рагьманкъули Агъадини вичин кIелун Туьркияда давамарнай. 
    И уьлкведа хьайи мадни са машгьур лезги алимдин тIвар малум я: Худатви Уьмер. И кас Туьркияда шариатдин суддин кьил ва межлисдин кьил хьанай. А вахтунда чи машгьур астроном Али Мегьамед Дербентвини Туьркияда хьанай ва гуьгъуьнлай ам вичин хайи ватандиз хтанай.
    XVIII виш йисан машгьур лезги алимрин жергедик гьакIни Мегьамед Эмин Ерсиви, Саид Хачмазви, Кьурагьви Юсуф, Шиназви Саид эфенди, Къурбан Куьреви, Мегьди Мегьамед эфенди хьтин камалэгьлияр акатзава. И алимрикай гьарма сад девирдин гзафни-гзаф алакьунар авай ксар тир.
    Шаиррал гьалтайла, XVIII виш йисуз чахъ абур генани гзаф хьана. Чпи шиирар теснифзавай чIалар фикирда кьуртIа, XVIII виш йисан лезги шаирар 6 группадиз пайиз жеда: 1) лезги чIалал кхьизвайбур; 2) араб чIалал кхьизвайбур; 3) лезги, араб ва фарс чIаларал кхьизвайбур; 4) лезги, араб, фарс ва туьрк чIаларал кхьизвайбур; 5) лезги ва азербайжан чIаларал кхьизвайбур; 6) азербайжан чIалал кхьизвайбур.
    Чеб са хуьряй тир Сефил Мегьамеда ва Сефил Халила маса чIаларал яратмишзавай. Сефил Мегьамеда анжах азербайжан, Сефил Халила азербайжан, араб ва фарс чIаларал шиирар теснифнай. Мискискави Лейли ханумди вичин шиирар кьуд чIалал: лезги, араб, фарс ва туьрк чIаларал кхьенай. ГьакIни Мирза Али ал-Ахты ва Саид Агьмед кьуд чIалал кхьизвай шаиррик акатзава. Лезги ва азербайжан чIаларал яратмишай Лезги Агьмед гьам лезгийрин, гьамни Азербайжандин эдебиятда машгьур ашукь-шаир хьиз гьатна. Чпин эсерар анжах лезги чIалал теснифай Ихрек Режеб, Ялцугъ Эмин, Кьуьчхуьр Саид хьтин шаирар халкьдин арада гзафни-гзаф машгьур хьанай.
    Къедалди чпин уьмуьрдикай ва яратмишунрай са кьадар малуматар гъилик авун мумкин хьанвай XVIII виш йисан лезги шаирар агъадихъ галайбур я: ЦIилингви БукIа (Абукар), Ихрек Режеб, Ялцугъ Эмин, Лезги Агьмед, Саид Агьмед, Лейли ханум, Ахцегь Назим, Мирза Али, Агьмед ал-Ахты, Рухун Али, Ахцегьви Закир, Малла Къурбан Куьреви, Сефил Халил, Сефил Мегьамед, Муьшкуьрви Серфинат, Ашукь Шаид, Бакри эфенди Мишлешви, Саид Хачмазви, Кьуьчхуьр Саид.
    И шаиррикай гьар садахъ гзаф девлетлу ирс хьанва. Гьайиф къведай кар ам я хьи, къедалди абурун ирс авайвал чириз хьанвач. Чпин яратмишунрин гьакъиндай халкьдин гегьенш къатариз хабар авай шаирри девирдин гьахъсузвилер, ханларинни беглерин азгъунвилер, халкьдин залан яшайиш къелемдиз къачунай. 

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
И чил хайи диге я Хуьлуьхърин гъарикI зул Прорубим окно в Европу Гъазаватдиз эвер гайи ЦIехуьлви ЦIийи фильм – «Квахьай йикъарган»
Статьи из этой рубрики
СтIал сулейманан кIвалин музей
ЦIИЙИ ТИЛИТ
№: 8(353)
декабрь, 2021

Скачать PDF

РУБРИКИ
Tarixin izi ilə
Gəncliyimiz – qürurumuz
Чи къагьриманар
Yubiley
Люди и судьбы
Шаирар
"Самур" - 30
Редакциядин дустар
Яран сувар
Qarabağ müharibəsi
Diqqət: İnsan taleyi!
İnam və iman
"Soyuq günəş"
ЦIийи фильм
Dünya xalqları
Чи тарих
Тарих авайвал
Müsahibə
Спасём планету
Dünya ləzgiləri
Дагъустан
Диктант
Чи кьегьалар
Редактордин гаф
Чи классикар
"Самур" - 20
Мах
ЦIийи ктабар
Жеч гьа!..
Dağıstan xalqları
И чил хайи диге я
Добрые вести
Milli Məclisə məktub
Новости Россотрудничества
Известные лезгины
Марагълу инсанар
Redaksiyaya məktub
Языки мира
Лезги чIалан месэлаяр
Квез чидани?
Известные лезгиноведы
Лезгияр вирина
Юбилей
SOS!!!
С верой в душе
"Самурдин мектеб"
Мораль
Чи адетар
Məşhur ləzgilər
Новости на все голоса
Чи хуьрер
Хъсан хабарар
Известные кавказоведы
Чи адетар
Yeniliklər
Чешне къачу!
Чакай кхьенай ...
Алимрин веревирдер
Çıxışlarımızın əks-sədası
Барка
Эпитафия
Ша, лезги чIалал рахан!
Хабарар
Тарихдин геле аваз
Поэзия
Харусенят
Этнография
Дагестан
Народы мира
Спорт
Инсанар, кьисметар
Редакциядиз чар
Чир-течир
Yeni kitablar
Фольклор
Чи сейлибур
Дайджест
Чи тавдин кIвал

ПОЛЕЗНОЕ